70 năm lưu giữ “hồn dân tộc”
Có những vùng đất không chỉ được ghi dấu bằng địa danh, mà còn neo lại trong tâm thức dân tộc như một miền thiêng liêng để mỗi người Việt Nam tìm về. Kim Liên là một vùng đất như thế...
Nội dung: Khánh Như / Trình bày: Hồng Toại • 19/05/2026
*****
Có những vùng đất không chỉ được ghi dấu bằng địa danh, mà còn neo lại trong tâm thức dân tộc như một miền thiêng liêng để mỗi người Việt Nam tìm về. Kim Liên là một vùng đất như thế. Nơi có mái nhà tranh đơn sơ, hàng cau, giếng nước, gốc đa, những lối nhỏ thân thuộc của làng quê xứ Nghệ; nơi đã sinh thành, nuôi dưỡng tuổi thơ và tâm hồn của Chủ tịch Hồ Chí Minh - vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc Việt Nam, danh nhân văn hóa kiệt xuất của nhân loại. Nhưng để những mái tranh ấy, những kỷ vật ấy, những câu chuyện thiêng liêng ấy được gìn giữ vẹn nguyên qua năm tháng, phía sau đó là hành trình bền bỉ, lặng thầm và đầy tâm huyết của nhiều thế hệ cán bộ, nhân viên Khu Di tích Kim Liên suốt 70 năm qua.
Cách đây 70 năm, năm 1956, Đảng và Nhà nước có chủ trương khôi phục các di tích về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại quê hương Người. Đó là một quyết định mang ý nghĩa đặc biệt, thể hiện tình cảm sâu nặng của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với cội nguồn đã sinh thành nên một con người vĩ đại. Những ngày đầu, điều kiện còn vô cùng thiếu thốn, công tác bảo vệ, bảo quản di tích chủ yếu dựa vào sự tận tụy của chính quyền địa phương xã Nam Liên trước đây và bà con hai dòng họ Nguyễn Sinh, Hoàng Xuân. Họ thay nhau trông coi, gìn giữ từng nếp nhà, từng kỷ vật, từng dấu tích thân thuộc gắn với quê hương, gia đình và thời niên thiếu của Bác.
Đến năm 1970, giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt, việc xây dựng Bảo tàng Kim Liên được quyết định. Đây là bảo tàng đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cả nước. Trong bom đạn, những người làm công tác bảo tồn nơi đây vừa bảo vệ di tích, vừa che chắn hiện vật, vừa đối mặt với biết bao gian khó của thời chiến. Nhưng vượt lên tất cả, họ có chung một niềm tin và trách nhiệm: Phải giữ cho được những gì thiêng liêng nhất của quê hương Bác, cũng là những giá trị tinh thần vô giá của dân tộc.
Từ những nền móng ban đầu ấy, Khu Di tích Kim Liên từng bước được kiện toàn, phát triển. Năm 1983, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ Tĩnh cũ đổi tên nơi đây thành Khu Di tích lịch sử lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên, đánh dấu giai đoạn chức năng, nhiệm vụ của đơn vị được xác lập bài bản, rõ ràng hơn. Không chỉ đón tiếp các đoàn khách về tham quan, học tập, cán bộ Khu di tích còn miệt mài sưu tầm, tập hợp, bảo quản các tài liệu, hiện vật quý về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tháng 5/2012, Khu Di tích Kim Liên được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt. Từ mái nhà tranh quê Bác, nơi đây đã trở thành điểm hội tụ tình cảm của đồng bào cả nước và bạn bè quốc tế khi tìm hiểu về Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Hiện nay, Khu Di tích Kim Liên có hơn 70 cán bộ, viên chức và người lao động, quản lý 9 di tích gốc; 1 công trình tưởng niệm Bà Hoàng Thị Loan; 6 hộ láng giềng nhà Bác trong không gian văn hóa Làng Sen, Làng Hoàng Trù; 1 nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và 3 nhà trưng bày bổ sung. Phía sau những con số ấy là một khối lượng công việc lớn, đòi hỏi sự cẩn trọng, am hiểu, trách nhiệm và cả tình yêu sâu nặng với di sản.
.png)
Công việc của cán bộ, nhân viên Khu di tích không ồn ào, không dễ nhìn thấy hết trong một lần du khách ghé thăm. Đó là việc bảo quản từng hiện vật, chăm sóc từng mái nhà tranh, giữ gìn từng lối đi, hàng cây, khuôn viên, cảnh vật. Đó là những ngày nắng nóng khắc nghiệt của miền Trung, những mùa mưa bão, thiên tai, cán bộ, nhân viên vẫn âm thầm kiểm tra, gia cố, bảo vệ di tích. Đặc biệt, việc sửa chữa, lợp lại mái tranh, giữ dáng vẻ nguyên sơ của những ngôi nhà gắn với tuổi thơ Bác là một công việc vừa bình dị, vừa thiêng liêng. Bởi chỉ một sự sơ suất nhỏ cũng có thể làm mất đi vẻ mộc mạc, chân thực vốn là linh hồn của di tích.
Trong 70 năm ấy, biết bao thế hệ cán bộ, nhân viên đã chọn hy sinh niềm vui riêng, nhất là trong những ngày lễ, tết - thời điểm dòng người về Kim Liên đông nhất. Khi nhiều gia đình sum họp, họ vẫn có mặt ở di tích để đón tiếp, hướng dẫn, bảo vệ an toàn cho du khách, chăm lo từng phần việc nhỏ nhất để mỗi người khi về quê Bác đều được sống trong một không gian sạch, đẹp, trang nghiêm, gần gũi. Chính những công việc không tên ấy đã góp phần làm nên diện mạo, sức sống và chiều sâu văn hóa của Khu Di tích Kim Liên hôm nay.
Không chỉ gìn giữ, các thế hệ cán bộ nơi đây còn làm tốt công tác phát huy giá trị di tích. Khu di tích đã bảo quản, trưng bày 290 hiện vật, gần 100 đơn vị hiện vật gốc; đồng thời, lưu trữ 42 đầu loại với gần 4.000 đơn vị hiện vật tại kho. Đó là thành quả của quá trình sưu tầm, kiểm kê, bảo quản, nghiên cứu qua nhiều năm, góp phần làm phong phú thêm nguồn tư liệu quý về quê hương, gia đình, thời niên thiếu và nhân cách Hồ Chí Minh.
Một trong những dấu ấn đặc biệt của Khu Di tích Kim Liên là công tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống. Nơi đây không chỉ là điểm tham quan, mà từ lâu đã được ví như một “ngôi trường lớn”. Ở đó, những bài học về Bác không khô cứng trên trang sách, mà được truyền đi bằng không gian làng quê, bằng hiện vật, bằng câu chuyện, bằng giọng thuyết minh xứ Nghệ mộc mạc mà sâu lắng.
70 năm qua, những giọng thuyết minh viên ở Khu Di tích Kim Liên vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày, kể cho đồng bào cả nước và bạn bè quốc tế nghe về quê hương, gia đình, thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mỗi lời kể không chỉ là thông tin lịch sử, mà còn là tình cảm, là trách nhiệm, là sứ mệnh trao truyền. Bởi vậy, nhiều du khách khi về đây đã không chỉ “nghe thuyết minh”, mà thực sự lắng lại, xúc động, tự soi mình trước cuộc đời giản dị mà vĩ đại của Người.
Những năm gần đây, Khu Di tích Kim Liên tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức tuyên truyền. Đơn vị tổ chức các cuộc nói chuyện chuyên đề, triển lãm trực tiếp và trực tuyến về cuộc đời, sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh; tăng cường đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ cho đội ngũ thuyết minh viên để phục vụ khách quốc tế và các đoàn khách đối ngoại.
Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa tư liệu, xây dựng dữ liệu phục vụ tra cứu, trải nghiệm thực tế ảo 3D đã mở thêm những cách tiếp cận mới, giúp giá trị di tích lan tỏa rộng hơn, gần hơn với thế hệ trẻ.
Chính từ sự tận tâm ấy, Khu Di tích Kim Liên đã trở thành địa chỉ đỏ đặc biệt trong hành trình về nguồn của nhân dân cả nước. Tính đến hết năm 2025, nơi đây đã đón tiếp, phục vụ hơn 50 triệu lượt khách, trong đó, có hơn 77.000 lượt khách quốc tế đến từ hơn 67 quốc gia; tổ chức lễ tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh cho hơn 10.000 đoàn. Đằng sau những con số lớn lao ấy là biết bao ngày tháng âm thầm của những con người làm công tác di tích: Đón tiếp chu đáo, hướng dẫn tận tình, giữ gìn an toàn từng hiện vật, từng không gian, từng nghi lễ tưởng niệm.
Những đóng góp lặng thầm ấy đã được Đảng, Nhà nước và các cấp, các ngành ghi nhận. Khu Di tích Kim Liên vinh dự được trao Huân chương Lao động hạng Nhất, Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ cùng nhiều phần thưởng cao quý của các bộ, ngành Trung ương và UBND tỉnh Nghệ An. Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất đối với các thế hệ cán bộ, nhân viên nơi đây chính là niềm tin yêu của đồng bào, là những bước chân không ngừng tìm về Kim Liên, là những giọt nước mắt xúc động của du khách khi được nghe kể về Bác trên chính mảnh đất đã sinh ra Người.
70 năm đã trôi qua, Khu Di tích Kim Liên không chỉ là nơi lưu giữ những dấu tích về quê hương, gia đình và thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nơi đây còn lưu giữ một hành trình cống hiến âm thầm của nhiều thế hệ cán bộ, nhân viên - những người đã góp phần gìn giữ “hồn dân tộc” bằng trách nhiệm, lòng kính yêu Bác và tình yêu quê hương sâu nặng. Họ không đứng ở phía trước của những lời tôn vinh, nhưng chính họ là những người lặng lẽ giữ cho mái tranh quê Bác mãi nguyên vẹn, cho câu chuyện về Người mãi được kể tiếp, cho mỗi người Việt Nam khi trở về Kim Liên đều được lắng lại trước cội nguồn, soi mình trong những giá trị giản dị mà cao đẹp, để vững vàng hơn trên hành trình phía trước.
