Ai Cập và EU: Định hình tương lai chung

Lợi ích song trùng

Hội nghị Thượng đỉnh Ai Cập - EU lần đầu tiên, diễn ra ngày 22/10 tại Brussels, được xem là một cột mốc quan trọng trong tiến trình củng cố quan hệ song phương giữa hai bên, vốn đã trải qua hơn hai thập niên hợp tác sâu rộng trên nhiều lĩnh vực. Trong bối cảnh khu vực Địa Trung Hải và Trung Đông - Bắc Phi (MENA) đang đứng trước những biến động phức tạp về chính trị, an ninh và kinh tế, việc Cairo và Brussels chính thức nâng cấp đối tác lên tầm chiến lược toàn diện thể hiện rõ nhu cầu hội nhập lợi ích, đồng thời phản ánh nhận thức chung về vai trò ngày càng quan trọng của Ai Cập trong cấu trúc ổn định khu vực.

Từ sau năm 2020, EU đã chủ động tái định hình chính sách đối ngoại tại khu vực láng giềng phía Nam, coi Ai Cập là một trụ cột của an ninh Địa Trung Hải, là cầu nối giữa châu Âu với thế giới Arab và châu Phi. Bối cảnh kinh tế - chính trị toàn cầu cũng khiến việc tăng cường quan hệ Ai Cập - EU mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt. Cuộc xung đột kéo dài ở Ukraine tiếp tục tác động mạnh tới an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng của châu Âu, thúc đẩy EU tìm kiếm các đối tác đáng tin cậy ở khu vực lân cận. Với Ai Cập, hội nghị thượng đỉnh lần này diễn ra trong thời điểm quan trọng, khi nước này đang nỗ lực duy trì ổn định kinh tế - xã hội trong bối cảnh áp lực lạm phát, nợ công và nhu cầu việc làm ngày càng lớn. Chính phủ Ai Cập đã khởi động “Bản tường trình quốc gia về phát triển kinh tế”, một khung chính sách 5 năm nhằm thúc đẩy khu vực tư nhân, thu hút đầu tư nước ngoài, mở rộng sản xuất công nghiệp và tăng cường năng lực cạnh tranh. Việc hợp tác sâu hơn với EU, thông qua gói hỗ trợ 7,4 tỷ euro trong giai đoạn 2024-2027, không chỉ mang ý nghĩa tài chính mà còn là cam kết chính trị của châu Âu đối với quá trình cải cách và phát triển bền vững của Ai Cập.

Quan hệ Ai Cập - EU vốn đã được định hình bởi Hiệp định Liên kết ký năm 2004, đặt nền tảng cho khu vực thương mại tự do và đối thoại chính trị thường xuyên. Tuy nhiên, gần hai thập niên sau, khi thế giới bước vào kỷ nguyên cạnh tranh địa kinh tế mới, hai bên nhận thấy cần một khuôn khổ linh hoạt và bao trùm hơn để đối phó với những thách thức xuyên biên giới như biến đổi khí hậu, an ninh lương thực, khủng hoảng năng lượng hay di cư. Việc ký kết “Quan hệ đối tác chiến lược và toàn diện” vào tháng 3/2024, nay được cụ thể hóa qua hội nghị thượng đỉnh đầu tiên, là bước đi tự nhiên trong tiến trình đó.

Về mặt biểu tượng, hội nghị lần này khẳng định vai trò ngày càng chủ động của Ai Cập trong cấu trúc quan hệ Nam - Bắc, đồng thời cho thấy EU đang tìm kiếm những mối liên kết bền vững hơn với các đối tác ngoài khối, dựa trên lợi ích song trùng thay vì viện trợ một chiều. Cả hai bên đều có lợi ích rõ ràng: Ai Cập cần tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và thị trường châu Âu; còn EU cần một đối tác ổn định, đáng tin cậy và có khả năng phối hợp trong các hồ sơ khu vực.

Ở tầm rộng hơn, hội nghị thượng đỉnh Ai Cập - EU còn được nhìn nhận như một phép thử cho khả năng của châu Âu trong việc định hình “vòng tròn láng giềng ổn định” quanh Địa Trung Hải, đồng thời thể hiện hướng tiếp cận thực dụng của Brussels trong chính sách đối ngoại khi vừa duy trì các giá trị, vừa ưu tiên lợi ích chiến lược. Trong khi đó, đối với Cairo, đây là cơ hội để khẳng định vị thế trung tâm trong các cấu trúc hợp tác khu vực, mở rộng không gian đối ngoại và củng cố vai trò cầu nối giữa châu Phi, thế giới Arab và châu Âu.

Trụ cột cho ổn định khu vực

Quan hệ hợp tác giữa EU và Ai Cập không chỉ mang ý nghĩa song phương mà còn có tác động sâu rộng đến cấu trúc ổn định của khu vực Địa Trung Hải và Trung Đông - Bắc Phi. Trong bối cảnh các điểm nóng như Gaza, Libya hay khu vực Sahel đang tạo ra những thách thức an ninh phức tạp, việc hai bên tăng cường phối hợp được xem là bước đi chiến lược để duy trì hòa bình và kiểm soát dòng chảy bất ổn lan rộng về phía Bắc.

Trong cuộc khủng hoảng Gaza gần đây, Ai Cập là một trong số ít quốc gia duy trì kênh tiếp xúc hiệu quả với các bên, đồng thời đảm bảo hoạt động viện trợ nhân đạo qua cửa khẩu Rafah. EU, vốn là nhà tài trợ lớn nhất cho Cơ quan Quản lý Palestine (PA), nhận thấy không thể thúc đẩy bất kỳ tiến trình hòa bình nào nếu thiếu vai trò của Cairo. Do đó, việc tăng cường hợp tác chính trị và nhân đạo với Ai Cập là lựa chọn mang tính tất yếu trong chiến lược khu vực của châu Âu.

Tác động của mối quan hệ này cũng thể hiện rõ ở tầm khu vực Địa Trung Hải. Khi các dòng di cư bất hợp pháp gia tăng do xung đột và khủng hoảng kinh tế tại châu Phi và Trung Đông, Ai Cập trở thành đối tác trọng yếu trong nỗ lực kiểm soát và quản lý di cư của EU. Brussels không chỉ hỗ trợ về tài chính thông qua các khoản viện trợ và chương trình phát triển cộng đồng mà còn cùng Cairo xây dựng các cơ chế pháp lý nhằm ngăn chặn buôn người, tạo sinh kế cho người dân ở vùng dễ bị tổn thương. Việc chuyển trọng tâm từ “kiểm soát biên giới” sang “phát triển bền vững” trong chính sách di cư chung thể hiện cách tiếp cận mới của EU: hợp tác dựa trên lợi ích song hành, thay vì áp đặt từ một phía.

Ngoài lĩnh vực an ninh và nhân đạo, hợp tác EU - Ai Cập còn góp phần định hình lại trật tự kinh tế, năng lượng khu vực. Ai Cập đang nổi lên như trung tâm năng lượng của Đông Địa Trung Hải, có khả năng xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) sang châu Âu và phát triển các dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn. Trong bối cảnh EU tìm cách giảm phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Nga, việc đẩy mạnh quan hệ với Ai Cập mang ý nghĩa chiến lược kép: bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy chuyển đổi xanh. Các dự án như “Hành lang điện xanh” nối Ai Cập với Hy Lạp và Italy hay hợp tác sản xuất hydro xanh được xem là những biểu tượng của tầm nhìn chung hướng tới khu vực Địa Trung Hải bền vững và kết nối.

Như vậy, quan hệ đối tác giữa EU và Ai Cập đang vượt ra ngoài phạm vi ngoại giao truyền thống, trở thành nền tảng của sự ổn định khu vực. Từ vấn đề Gaza đến quản lý di cư, từ an ninh năng lượng đến phát triển bền vững, sự hợp tác này đang góp phần định hình một “vòng cung ổn định” quanh Địa Trung Hải, nơi lợi ích chiến lược của cả hai bên giao thoa và cùng hướng tới mục tiêu lâu dài: hòa bình, phát triển và an ninh chung./.