Bánh mướt Chợ Gám - thức quà dân dã đậm tình quê

Nửa thế kỷ giữ lửa nghề truyền thống

Theo các bậc cao niên trong làng, nghề làm bánh mướt tại chợ Gám (xã Quan Thành) có lịch sử hơn nửa thế kỷ. Trải qua bao thăng trầm, làng nghề truyền thống này chưa bao giờ bị mai một. Thậm chí, có những gia đình tại xã Quan Thành hiện nay đã có đến 4 hoặc 5 thế hệ liên tiếp gắn bó trọn vẹn với nghề tráng bánh mướt.

Đến thăm lò bánh của chị Phan Thị Ngọc vào lúc rạng sáng, chúng tôi chứng kiến một mình chị cùng lúc tráng 5 nồi bánh mướt. Giữa làn hơi nước nghi ngút, đôi tay chị thoăn thoắt, linh hoạt di chuyển từ nồi này sang nồi khác. Từng động tác múc bột, tráng đều trên mặt vải căng, đậy vung rồi cuốn chiếc bánh chín ra ngoài đều diễn ra dứt khoát, thuần thục và nhịp nhàng như một thói quen đã ăn sâu vào máu thịt.

Chị Phan Thị Ngọc chia sẻ: “Nghề làm bánh mướt đòi hỏi phải thức khuya, dậy sớm. Muốn giữ được chân khách hàng thì yếu tố đầu tiên và tiên quyết là chất lượng bánh phải luôn đảm bảo”. Trước tiên là khâu chọn loại gạo Khang Dân; làm bánh mướt không được quá cứng vì sẽ khiến bánh bị khô ráp, nhưng cũng không được quá dẻo vì dễ làm bánh dính, nát. Gạo phải đạt độ "vừa phải" nhất định để khi xay và tráng, bột bánh mới đạt được độ dẻo, dai hoàn hảo.

Gạo sau khi mua về được vo sạch và ngâm trong nước tinh khiết. Sau đó, mang đi xay thành bột nước. Điểm đặc biệt trong quy trình làm bánh của người dân chợ Gám là bột sau khi xay tiếp tục được ngâm, bột có màu trắng ngần tự nhiên và mùi thơm thuần khiết. Mỗi ngày, tùy thuộc vào lượng đơn đặt hàng, trung bình chị Ngọc có thể sản xuất và tiêu thụ từ 100 - 150 kg bánh mướt. Vào các dịp lễ, Tết hay hội hè, công suất được đẩy lên tối đa, có thể đạt trên 200 kg bánh mỗi ngày để phục vụ nhu cầu của thị trường.

Sát bên nhà chị Ngọc, không khí lao động tại xưởng của chị Dương Thị Huyền cũng hối hả không kém khi chị đang thoăn thoắt tráng 5 nồi bánh. Chị Huyền tự hào chia sẻ, sản lượng bánh của gia đình hiện nay không chỉ phục vụ bà con lối xóm trong xã mà còn được đóng gói để nhập sỉ cho các đại lý, nhà hàng tại khu vực thành phố Vinh (cũ) và Hà Nội.

Hương vị đặc sản bánh mướt chợ Gám hiện nay đã vượt lũy tre làng xuất ngoại, được nhiều khách hàng xa xứ đặt mua với số lượng lớn. Chị Nguyễn Thị Nhung - một chủ lò bánh tâm sự: “Nhiều khách hàng ở nước ngoài gọi điện về nói rằng, chỉ cần nhìn thấy bánh mướt như thấy quê hương. Đó là động lực để chúng tôi dồn hết tâm huyết vào từng mẻ bánh, gửi gắm chút tình quê đến những người con xa xứ”. Vì vậy, để đưa bánh đi nước ngoài, quy trình đóng gói cực kỳ nghiêm ngặt. Bánh sau khi hoàn thành sẽ được cấp đông cẩn thận nhằm giữ nguyên độ mềm dẻo, hương vị đặc trưng suốt hành trình dài.

Hương vị quê hương níu chân thực khách

Không chỉ đơn thuần là món ăn sáng bình dân, bánh mướt chợ Gám từ lâu đã trở thành niềm tự hào và nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của người dân nơi đây. Điểm khác biệt tạo nên thương hiệu của thức quà này chính là những xấp bánh trắng ngần, dẻo dai, mang trọn hương thơm dịu nhẹ của hạt gạo mới vùng đất lúa.

Bí quyết làm nên sức hấp dẫn khó cưỡng của món ăn nằm ở lớp mỡ hành phết ngoài. Hành khô được thái nhỏ, phi vàng giòn rụm trong mỡ lợn béo ngậy. Lớp mỡ hành bóng nhẫy này giữ cho các thớ bánh không bị bết dính và đem lại vị béo bùi, thơm nức lòng thực khách mà tuyệt nhiên không hề gây ngán.

Sự tinh tế của bánh mướt chợ Gám còn thể hiện qua khả năng "biến tấu" linh hoạt với nhiều món ăn kèm. Thực khách có thể thưởng thức theo cách giản dị khi chấm cùng nước mắm chanh, ớt, tỏi, hoặc kết hợp cùng giò lụa, xáo lòng, xáo gà. Tuy nhiên, sự kết hợp được coi là "đỉnh cao" ẩm thực, mang đậm hương vị bản địa chính là cặp đôi bánh mướt ăn kèm với súp lươn xứ Nghệ. Sự hòa quyện giữa vị thanh mát của bánh và vị cay nồng, đậm đà của súp lươn đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng du khách thập phương.

Ông Lê Văn Long - một người dân sinh sống ở xã Yên Thành phấn khởi chia sẻ: "Mỗi dịp lễ, Tết, con cháu tôi từ miền Nam về quê sum họp. Món đầu tiên mà tụi nhỏ nhắc đến bao giờ cũng là bánh mướt chợ Gám ăn kèm với súp lươn. Cho nên những ngày đó tôi lại tranh thủ đạp xe ra tận lò, mua vài cân bánh nóng hổi về đãi cả nhà. Cháu, con ai cũng khen bánh dẻo thơm, chan với nước súp lươn cay nồng thì đúng là tuyệt ngon, không đâu sánh bằng".

Nâng tầm thương hiệu đặc sản quê lúa

Nghề làm bánh mướt chợ Gám đang chứng kiến bước chuyển mình mạnh mẽ nhờ ứng dụng công nghệ vào sản xuất. Thay vì cảnh vất vả, nóng bức bên bếp củi, bếp than khói, bụi độc hại như trước đây, hầu hết các hộ dân đã mạnh dạn đầu tư hệ thống nồi hơi bằng điện hiện đại. Chiếc cối đá quay tay nặng nhọc, tốn thời gian cũng được thay thế hoàn toàn bằng máy xay bột công nghiệp.

Sự đổi mới này giúp bột được xay mịn và đều hơn, tăng tốc độ sản xuất, đồng thời giải phóng đáng kể sức lao động cho người dân. Việc cải tiến công nghệ còn giúp cơ sở sản xuất đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về an toàn vệ sinh thực phẩm (ATVSTP), nâng tầm thương hiệu đặc sản địa phương.

Trao đổi về định hướng phát triển của làng nghề, ông Cao Xuân Toàn - Phó Chủ tịch UBND xã Quan Thành cho biết: "Hiện tại, toàn xã có gần 20 hộ đang duy trì nghề làm bánh mướt truyền thống, giải quyết việc làm và mang lại thu nhập ổn định cho lực lượng lao động chủ yếu là chị em. Trung bình mỗi ngày, các hộ tiêu thụ từ 50 - 80 kg gạo, góp phần cải thiện đáng kể đời sống kinh tế. Ngoài ra, một số người con quê hương khi đi làm ăn xa cũng mang theo nghề truyền thống này để lập nghiệp, giúp lan tỏa tiếng vang của đặc sản quê nhà".

Cũng theo ông Toàn, trong tương lai, phát huy lợi thế của một địa bàn thuần nông cận kề khu du lịch tâm linh sinh thái Rú Gám, xã Quan Thành định hướng sẽ tạo ấn tượng mạnh mẽ cho du khách thập phương khi về thưởng ngoạn.

Chính quyền xã đã và đang tích cực tuyên truyền, vận động bà con phát triển nghề làm bánh mướt gắn liền với việc đảm bảo ATVSTP. Mục tiêu dài hạn là tiến tới xây dựng làng nghề truyền thống được công nhận chính thức, vừa phục vụ tốt nhu cầu ẩm thực của khách du lịch, vừa nâng cao chuỗi giá trị thu nhập cho người dân địa phương.

Nghề làm bánh mướt chợ Gám hôm nay không chỉ là sinh kế, mà còn là sợi dây tinh thần thắt chặt tình yêu quê hương. Hàng ngày, theo những chuyến xe xuôi ngược, đặc sản bánh mướt chợ Gám đang vươn xa tới mọi miền Tổ quốc. Thức quà ấy mang theo cả tấm lòng chân chất cùng hương vị đậm đà, nồng ấm của vùng quê lúa để ai đi xa cũng luôn đau đáu nhớ về nguồn cội.