Bảo đảm quyền bầu cử của cử tri trong hoàn cảnh đặc biệt
Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 đang được chuẩn bị với yêu cầu bảo đảm dân chủ, đúng pháp luật và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Trong đó, việc tạo điều kiện để mọi cử tri, kể cả những người trong hoàn cảnh đặc biệt, được thực hiện đầy đủ quyền bầu cử là nội dung quan trọng. Xung quanh vấn đề này, phóng viên trao đổi với ThS. Phan Thị Thu Hằng - Khoa Nhà nước và Pháp luật, Trường Chính trị tỉnh Nghệ An.
Thực hiện: Phước Anh • 11/03/2026
*****
P.V: Bầu cử là quyền chính trị cơ bản của công dân. Vậy, pháp luật Việt Nam hiện nay đặt ra những cơ chế nào để bảo đảm mọi cử tri, kể cả những người trong hoàn cảnh đặc biệt, đều có thể thực hiện quyền bầu cử của mình?
ThS. Phan Thị Thu Hằng: Nếu chia theo lĩnh vực thì quyền con người có 2 nhóm chính, đó là nhóm các quyền dân sự, chính trị và nhóm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa.
Nhóm các quyền dân sự, chính trị gồm có quyền sống; quyền không bị tra tấn, hạ nhục; quyền tự do và an ninh cá nhân; quyền bình đẳng trước tòa án; quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng; quyền bầu cử, ứng cử và tham gia các công việc nhà nước, xã hội... Nhóm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa gồm có quyền làm việc; quyền được thành lập và gia nhập công đoàn; quyền được hưởng an sinh xã hội; quyền có mức sống thích đáng; quyền đạt tới một tiêu chuẩn sức khỏe cao nhất có thể; quyền được giáo dục; quyền được tham gia vào đời sống văn hóa; quyền có nơi ở…
Quyền công dân ra đời gắn liền với chủ nghĩa lập hiến của cách mạng tư sản và được ghi nhận trong các Tuyên ngôn, Hiến pháp của các quốc gia. Một trong những quyền quan trọng về chính trị của công dân là quyền bầu cử, ứng cử. Quyền này được ghi nhận trong tất cả các bản Hiến pháp của Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 18 - Hiến pháp 1946; Điều 23 - Hiến pháp 1959; Điều 57 - Hiến pháp 1980; Điều 54 - Hiến pháp 1992; Điều 27 - Hiến pháp 2023).
.jpg)
Việc ghi nhận quyền bầu cử trong Hiến pháp là cần thiết nhưng để thực hiện bằng hành vi thực tế của người dân thông qua các cơ chế thiết thực mới là quan trọng. Điều này được cụ thể hóa trong các văn bản như Luật bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cùng các văn bản hướng dẫn triển khai thi hành.
Hiện nay, những cơ chế để bảo đảm mọi cử tri, kể cả những người trong hoàn cảnh đặc biệt, đều có thể thực hiện quyền bầu cử của mình được ghi nhận chủ yếu trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân số 85/2015/QH13 (sửa đổi, bổ sung năm 2025 - sau đây gọi tắt là Luật số 85/2015/QH13) và các văn bản khác có liên quan, thể hiện ở các nội dung cụ thể như sau:
Thứ nhất là về lập và công khai danh sách cử tri: Chính quyền địa phương lập danh sách cử tri đầy đủ, niêm yết công khai để người dân kiểm tra. Cử tri có quyền khiếu nại, yêu cầu điều chỉnh nếu thông tin sai hoặc bị bỏ sót (Điều 29, Điều 30 Luật số 85/2015/QH13). Điều này để xác nhận tư cách pháp lý của công dân, sàng lọc công dân có quyền bỏ phiếu, người chưa được bỏ phiếu và đối tượng bị tước quyền bỏ phiếu.
Thứ hai, bầu cử thường sẽ được tiến hành vào ngày nghỉ cuối tuần để tất cả mọi công dân có quyền bầu cử thuận lợi sắp xếp công việc cá nhân để được tham gia ngày hội toàn dân; đảm bảo tối đa quyền tiếp cận, đảm bảo tỷ lệ cử tri đi bầu và thuận tiện cho công tác tổ chức và hậu cần.
Đối với những khu vực đặc thù (như vùng sâu, vùng xa, hải đảo hoặc các đơn vị vũ trang trực chiến), nếu được Hội đồng bầu cử quốc gia cho phép, có thể tổ chức bầu cử sớm hơn nhưng ngày bầu cử chính thức chung cho cả nước vẫn luôn là ngày Chủ nhật.
Thứ ba, tổ chức các biện pháp hỗ trợ những cử tri đặc biệt được tham gia thực hiện quyền bỏ phiếu thông qua nhiều cơ chế đặc biệt như: Mang hòm phiếu phụ đến nơi ở, nơi làm việc cho người ốm đau, già yếu, khuyết tật không thể đến điểm bầu cử, người đang bị tạm giam, tạm giữ, người ở vùng sâu, vùng xa, hải đảo (Điều 69 - Luật số 85/2015/QH13); và tổ chức khu vực bỏ phiếu riêng tại bệnh viện, trại tạm giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, đơn vị lực lượng vũ trang (Điều 11 - Luật số 85/2015/QH13).
Thứ tư, có các chế tài phù hợp để bảo vệ quyền bầu cử bằng các quy định xử lý các hành vi cản trở quyền bầu cử, như ép buộc, mua chuộc, gian lận trong bầu cử.
Cụ thể Điều 95 của Luật số 85/2015/QH13 đã quy định rõ: Người nào dùng thủ đoạn lừa gạt, mua chuộc hoặc cưỡng ép làm trở ngại việc bầu cử, ứng cử của công dân; vi phạm các quy định về vận động bầu cử; người có trách nhiệm trong công tác bầu cử mà giả mạo giấy tờ, gian lận phiếu bầu hoặc dùng thủ đoạn khác để làm sai lệch kết quả bầu cử hoặc vi phạm các quy định khác của pháp luật về bầu cử thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 12/2017/QH14, Luật số 59/2024/QH15 và Luật số 86/2025/QH15) đã quy định cụ thể 02 tội liên quan đến bầu cử tại Điều 160 và và Điều 161.
P.V: Đối với những cử tri già yếu, người khuyết tật hoặc đang ốm đau không thể đến khu vực bỏ phiếu, pháp luật quy định việc hỗ trợ họ thực hiện quyền bầu cử như thế nào?
ThS. Phan Thị Thu Hằng: Trước hết, xin được nói sơ qua về nguyên tắc bầu cử của Việt Nam, điều này là hết sức quan trọng và nó quán triệt trong nhận thức cũng như hành vi của mỗi công dân.
Theo quy định của tại khoản 1 Điều 7 Hiến pháp 2013 thì việc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân được tiến hành theo nguyên tắc “phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín”.
Nguyên tắc “phổ thông” quy định mọi công dân đủ tuổi đều có quyền bầu cử (trừ một số trường hợp không được tham gia bầu cử theo Điều 27 Hiến pháp 2013 và khoản 1 Điều 30 Luật số 85/2015/QH13; “bình đẳng” nghĩa là mỗi người một phiếu và có giá trị ngang nhau; “trực tiếp” là tự mình đi bầu, không qua trung gian; “bỏ phiếu kín” là nội dung lá phiếu được bí mật, việc viết phiếu và bỏ phiếu phải được thực hiện tại khu vực riêng, không ai được biết cử tri bầu cho ai.
Tại khoản 4 Điều 69 Luật số 85/2015/QH13 quy định: Trong trường hợp cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật không thể đến phòng bỏ phiếu được thì Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến chỗ ở, chỗ điều trị của cử tri để cử tri nhận phiếu bầu và thực hiện việc bầu cử.
Quy định này đã thể hiện rõ bản chất nhà nước thực sự “của dân, do dân, vì dân”, hiện thực hóa nguyên tắc bầu cử phổ thông, tôn trọng quyền làm chủ và nhân phẩm của công dân, đồng thời đảm bảo tính khách quan và trung thực của kết quả bầu cử.
P.V: Đối với cử tri gặp khó khăn trong việc tự ghi phiếu, chẳng hạn người khiếm thị hoặc người không thể tự viết, việc nhờ người khác hỗ trợ được pháp luật quy định như thế nào để vẫn bảo đảm nguyên tắc bỏ phiếu kín?
ThS. Phan Thị Thu Hằng: Băn khoăn này được quy định rõ tại khoản 3 Điều 69 - Luật số 85/2015/QH13 như sau: Cử tri không thể tự viết được phiếu bầu thì nhờ người khác viết hộ, nhưng phải tự mình bỏ phiếu; người viết hộ phải bảo đảm bí mật phiếu bầu của cử tri. Trường hợp cử tri vì khuyết tật không tự bỏ phiếu được thì nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm phiếu.
.png)
P.V: Một số trường hợp đặc biệt như cử tri đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang ở các cơ sở giáo dục, cơ sở cai nghiện bắt buộc… thì quyền bầu cử của họ được thực hiện ra sao theo quy định của pháp luật?
ThS. Phan Thị Thu Hằng: Đối với các cử tri đang trong hoàn cảnh đặc biệt như bị tạm giữ, tạm giam, hoặc đang chấp hành biện pháp xử lý hành chính tại cơ sở giáo dục, cơ sở cai nghiện bắt buộc, pháp luật có những quy định rất cụ thể để bảo đảm họ không bị mất quyền công dân khi chưa có bản án tước quyền của Tòa án.
Thứ nhất, là quyền được ghi tên vào Danh sách cử tri. Nội dung này được quy định tại khoản 5 Điều 69 Luật số 85/2015/QH13: Cử tri là người đang bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc được ghi tên vào danh sách cử tri để bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh nơi người đó đang bị tạm giam, tạm giữ, đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc.
Hơn nữa, dù bị hạn chế tự do, các cử tri này vẫn có quyền được tiếp cận đầy đủ thông tin về các ứng cử viên. Ban quản lý các cơ sở này có trách nhiệm phổ biến tiểu sử trích ngang của các ứng cử viên Đại biểu Quốc hội và Đại biểu HĐND các cấp thông qua hệ thống truyền thanh nội bộ, bảng tin hoặc phát tài liệu đến từng buồng giam, phòng ở.
Nếu đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ mà người đó được trả tự do, họ có quyền yêu cầu xóa tên tại cơ sở cũ và được bổ sung vào danh sách cử tri tại nơi thường trú hoặc tạm trú để thực hiện quyền bầu cử.
Thứ hai, về hình thức bỏ phiếu: Khoản 4 Điều 69 Luật số 85/2015/QH13 quy định: Đối với cử tri là người đang bị tạm giam, người đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc mà trại tạm giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc không tổ chức khu vực bỏ phiếu riêng hoặc cử tri là người đang bị tạm giữ tại nhà tạm giữ thì Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến trại tạm giam, nhà tạm giữ, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc để cử tri nhận phiếu bầu và thực hiện việc bầu cử.
PV: Từ góc nhìn pháp lý và thực tiễn tổ chức bầu cử, cần lưu ý điều gì để các địa phương bảo đảm tốt nhất quyền bầu cử của những nhóm cử tri đặc thù, góp phần để ngày bầu cử thực sự là ngày hội của toàn dân?
ThS. Phan Thị Thu Hằng: Nghệ An là tỉnh có diện tích tự nhiên rộng lớn, địa bàn chủ yếu là miền núi, dân số đông, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, nhiều xã biên giới cách trở, việc thực hiện tốt quyền bầu cử cho nhóm đặc thù tại đây chính là “thước đo lòng dân” đối với chính quyền. Để làm tốt công tác bầu cử ở tỉnh ta, theo tôi, cần lưu ý mấy điểm như sau:
Thứ nhất, làm tốt công tác tuyên truyền về quyền bầu cử cho mọi công dân, trong đó lưu ý cách thức tuyên truyền phù hợp, hiệu quả cho từng nhóm cử tri đặc thù.
Thứ hai, cần rà soát và phân loại chính xác danh sách cử tri, trên cơ sở đó để bố trí phù hợp nơi bỏ phiếu và hòm phiếu phụ cho đối tượng đặc thù.
Thứ ba, cơ chế, cách thức triển khai thực hiện việc bỏ phiếu cần được chuẩn bị đầy đủ gắn với đặc điểm của đối tượng đặc thù, tiến hành đúng pháp luật, trang trọng nhưng thật sự thuận lợi, tránh hình thức làm cho xong việc.
Thứ tư, nâng cao sự nhiệt tình, tận tâm và kỹ năng nghiệp vụ cho thành viên Tổ bầu cử để họ làm tốt nhiệm vụ, từ đó tạo niềm tin cho các đối tượng đặc thù tham gia bầu cử.
Thứ năm, xây dựng được không khí ngày hội toàn dân tại từng lối xóm, khu dân cư, nơi tổ chức các điểm bỏ phiếu thông qua công tác tuyên truyền, các hoạt động văn nghệ thể thao, trang trí cờ, hoa…
P.V: Cảm ơn ThS. Phan Thị Thu Hằng!
