Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác ở Nghệ An: Vẫn là bài toán khó

Tái diễn vấn nạn "khoáng tặc"

Từ nhiều năm trước, vùng núi Lan Toong (thuộc địa bàn các xã Châu Hồng, Châu Thành của huyện Quỳ Hợp cũ) luôn là điểm nóng về nạn đào, mót quặng thiếc trái phép. Hoạt động này tiềm ẩn nguy cơ tai nạn lao động, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của những người tham gia khai thác trái phép, đồng thời, gây thất thoát tài nguyên, ô nhiễm môi trường.

Huyện Quỳ Hợp (cũ) đã nhiều lần tổ chức ngăn chặn, xử lý, nhưng do xem việc đào, mót quặng là sinh kế, một bộ phận người dân vẫn lén lút ngược núi khai thác trái phép.

Sau khi xã Châu Hồng được thành lập (trên cơ sở sáp nhập 3 xã Châu Hồng, Châu Thành, Châu Tiến), cấp ủy, chính quyền địa phương tiếp tục xác định bảo vệ khoáng sản chưa khai thác là nhiệm vụ trọng tâm.

Bên cạnh đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân chấp hành pháp luật, xã tăng cường nhiều biện pháp bảo vệ tài nguyên khoáng sản. Lực lượng chức năng thường xuyên tổ chức tuần tra, kiểm tra, đốt bỏ lán trại, phát hiện, đẩy đuổi các đối tượng khai thác trái phép; đồng thời sử dụng máy móc san lấp các đường hầm khai thác thiếc cũ trên núi Lan Toong.

Mặc dù vậy, nạn đào, mót quặng thiếc vẫn diễn biến phức tạp. Nhiều người tiếp tục tìm cách mở lại đường hầm đã bị san lấp để khai thác trái phép.

Trích xuất hệ thống camera an ninh của doanh nghiệp được cấp phép khai thác khoáng sản trên núi Lan Toong cho thấy có thời điểm rất đông người địa phương sử dụng xe máy lên núi để đào, mót quặng.

Tại vùng núi Pu Phen (xã Yên Na) từ khoảng tháng 3/2026 xuất hiện thông tin một số cá nhân nhặt được vàng sa khoáng tại lòng khe Lúc.

Thượng nguồn khe Lúc là vùng núi Pu Phen, nơi một thời là điểm nóng “vàng tặc” của huyện Tương Dương (cũ), đồng thời cũng là nơi trước đây doanh nghiệp được cấp phép thăm dò khai thác vàng.

Tin đồn nhanh chóng lan rộng, khiến nhiều người dân đổ về khu vực này đào bới, tìm kiếm vàng.

Các đối tượng chủ yếu hoạt động theo nhóm nhỏ hoặc riêng lẻ, lợi dụng đêm tối để khai thác. Họ sử dụng máy dò kim loại để tìm kiếm trong lòng khe, sau đó dùng cuốc, xẻng, xà beng và các dụng cụ thô sơ đào bới dọc theo lòng khe Lúc.

Để ngăn chặn tình trạng trên, từ tháng 3/2026 đến nay, UBND xã Yên Na phối hợp với các lực lượng chức năng tổ chức hàng chục lượt truy quét, phát hiện, xử lý nhiều trường hợp khai thác khoáng sản trái phép.

Gần đây nhất, ngày 25/6/2026, UBND xã đã ban hành quyết định xử phạt với 2 đối tượng ở bản Hạt, là chủ của 2 nhóm khai thác vàng sa khoáng tại khe Lúc.

Đến cuối tháng 6/2026, tình trạng khai thác vàng sa khoáng trái phép cơ bản được chấn chỉnh. Tuy nhiên, dấu vết đào bới, vẫn còn in hằn trên lòng khe Lúc, nhất là khu vực giáp ranh giữa rừng sản xuất với rừng phòng hộ dưới chân núi Pu Phen, với nhiều điểm bị đào bới nham nhở.

Tương tự, xã Nghĩa Hưng có khoảng 14 km sông Hiếu và sông Dinh chảy qua. Do địa hình phức tạp, nguồn lợi từ khai thác cát, sỏi lớn nên tình trạng khai thác khoáng sản trái phép vẫn xảy ra.

Những thách thức trong quản lý

Ở Châu Hồng, Chủ tịch UBND xã Cao Thế Bảo từng là lãnh đạo Phòng Tài nguyên và Môi trường của huyện Quỳ Hợp (cũ), nên ông hiểu rõ thực trạng đào mót quặng thiếc trên vùng núi Lan Toong. Theo ông Bảo, khu vực suối Bắc, suối Mai trước đây có nhiều mỏ thiếc được cấp phép hoạt động khai thác.

Dù phần lớn các mỏ đã hết hạn và dừng hoạt động từ nhiều năm trước nhưng trong lòng núi tồn tại hàng loạt đường hầm cũ. “Có thể hình dung lòng núi như tổ ong, với rất nhiều đường hầm đan xen”, ông Bảo ví von.

Trong khi đó, một bộ phận người dân vẫn xem việc đào mót quặng thiếc như là kế sinh nhai. Họ thường xuyên lên núi, chui vào những đường hầm cũ để tìm quặng. Vì nạn mót quặng, từng đã có một số trường hợp tử vong do sập hầm, ngạt khí. Vì vậy, trước đây huyện Quỳ Hợp (cũ) đã nhiều lần tổ chức san lấp toàn bộ cửa hầm nhằm ngăn người dân tiếp tục khai thác trái phép.

Tuy nhiên, sau khi xã Châu Hồng được thành lập, tình trạng đào, mót quặng thiếc lại diễn biến phức tạp. Người dân tiếp tục mở lại các cửa hầm đã bị san lấp để vào khai thác.

Ngày 13/1/2026, UBND xã huy động máy móc san lấp 10 hầm lò, đồng thời duy trì lực lượng tuần tra, kiểm soát. Thế nhưng, các đối tượng vẫn lợi dụng đêm tối, hoặc thời điểm lực lượng chức năng không có mặt để mở lại các cửa hầm.

Từ đầu năm đến nay, UBND xã Châu Hồng đã 4 lần tổ chức san lấp các cửa hầm cũ. Chủ tịch UBND xã Cao Thế Bảo cho biết: "Lần thứ nhất vào ngày 13/1/2026; lần thứ hai ngày 10/2/2026; lần thứ ba ngày 8/6/2026; và gần đây nhất là ngày 13/6/2026.

Hoạt động đào, mót quặng thiếc không chỉ vi phạm pháp luật mà còn đe dọa trực tiếp tính mạng người tham gia do nguy cơ sập hầm, ngạt khí, đồng thời ảnh hưởng đến an ninh, trật tự địa phương. Mặc dù xã đã nhiều lần tuyên truyền, cảnh báo, san lấp các cửa hầm và tăng cường tuần tra nhưng đây vẫn là vấn đề tiềm ẩn nhiều phức tạp..."

Tại Yên Na, mặc dù tình trạng khai thác vàng sa khoáng trái phép ở khu vực núi Pu Phen đã cơ bản kiểm soát, song theo Chủ tịch UBND xã Thái Lương Thiện thì nguy cơ tái diễn vẫn rất lớn.

Nguyên nhân là trên địa bàn các bản thuộc xã Yên Tĩnh (cũ) như Na Cáng, Cha Lúm, Huồi Pai, Phả Khốm, bản Hạt, Cặp Chạng, Cành Toong, Pa Tý, Văng Cuộm còn nhiều điểm có vàng sa khoáng, phân bố rải rác trên diện tích rộng lớn hơn 160 km2.

Theo ông Thiện, nhiều năm trước người dân đã tham gia khai thác vàng nên đến nay vẫn còn một bộ phận nuôi hy vọng đổi đời từ việc tìm kiếm vàng sa khoáng. Trong khi đó, các đối tượng chủ yếu hoạt động vào ban đêm hoặc ngày nghỉ, tại các vùng sản xuất, khe suối, đồi núi cách xa khu dân cư. Lợi thế thông thạo địa hình, liên lạc nhanh khiến lực lượng chức năng gặp nhiều khó khăn trong kiểm tra, xử lý.

Vì vậy, cùng với đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân tố giác các hành vi khai thác khoáng sản trái phép, UBND xã Yên Na vẫn duy trì Tổ công tác liên ngành với sự tham gia của công an, quân sự, Ban Quản lý rừng phòng hộ và lực lượng an ninh thôn, bản để chốt chặn, kiểm soát 24/24 giờ tại các khu vực trọng điểm.

Đối với xã Nghĩa Hưng, công tác quản lý Nhà nước về khoáng sản cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn, theo Báo cáo số 256/BC-UBND xã Nghĩa Hưng: Địa bàn rộng, địa hình phức tạp, trong khi lực lượng làm nhiệm vụ mỏng, thiếu phương tiện và thiết bị chuyên dụng. Trong điều kiện nhân lực hiện có, việc bố trí lực lượng tuần tra, kiểm tra 24/24h trên các tuyến sông dài là rất khó khăn, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý thực tế.

Ngày 25/6/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường có Báo cáo số 380/BC-SNNMT gửi HĐND tỉnh và UBND tỉnh, đánh giá tình trạng khai thác khoáng sản trái phép vẫn xảy ra ở một số địa bàn, nhất là khu vực vùng sâu, vùng xa và giáp ranh. Theo Sở, nguyên nhân chủ yếu là lợi nhuận từ khai thác trái phép lớn, khiến các đối tượng bất chấp quy định của pháp luật.

Vì vậy, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị tiếp tục tăng cường bảo vệ khoáng sản chưa khai thác; tập trung đấu tranh, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi khai thác khoáng sản trái phép theo quy định của pháp luật.