Bầy UAV AI của Trung Quốc và rủi ro chiến lược với Mỹ

Trung Quốc đang đầu tư mạnh vào UAV dùng trí tuệ nhân tạo với chiến thuật bầy đàn, đặt ra thách thức trực tiếp đối với ưu thế quân sự của Mỹ. Các hệ thống tự hành giá rẻ, khó đánh chặn và có khả năng tự ra quyết định có thể bão hòa phòng thủ, gây sức ép chi phí lớn lên Washington. Sự khác biệt trong quy tắc sử dụng lực sát thương do AI — Mỹ đặt con người trong vòng lặp, Trung Quốc ưu tiên tốc độ — khiến cuộc đua công nghệ càng gay gắt.

Tổng quan: Cuộc chạy đua AI quân sự

Bắc Kinh theo đuổi mô hình kết hợp quân sự – dân sự toàn diện, huy động doanh nghiệp và phòng thí nghiệm quốc phòng để tăng tốc phát triển. Bài học từ Ukraine và cách lực lượng Houthi sử dụng UAV giá rẻ ở Biển Đỏ được coi là chất xúc tác thúc đẩy chiến thuật bầy đàn. Mục tiêu là dùng số lượng, tốc độ và khả năng tự động hóa để phá vỡ ưu thế vốn dựa trên tàu sân bay, tiêm kích thế hệ 5 hay tàu khu trục.

Trong khi đó, Mỹ cũng phải tăng tốc để tránh bị bỏ lại phía sau. Cả hai bên bị cuốn vào một cuộc đua “AI vũ trang”, nơi nỗi lo bị vượt mặt lấn át các cân nhắc về an toàn và rủi ro chiến lược.

“UAV bầy đàn” AI: Năng lực và nền tảng

Năm 2017, Tập đoàn Điện tử Trung Quốc (CETC) thử nghiệm đội hình 119 drone cảm tử tự hành phóng từ xe tải, thu hút sự chú ý quốc tế. Theo sau là các thử nghiệm được cho có quy mô lớn hơn, tích hợp thuật toán hợp tác thời gian thực, tự định tuyến, tự nhận dạng mục tiêu và học tăng cường đa tác tử, cho phép cụm UAV hoạt động không cần trung tâm chỉ huy.

Trung Quốc đồng thời theo đuổi UAV cỡ chiến đấu cơ phối hợp với máy bay có người lái. Các nguyên mẫu như Feihong-97 và GJ-11 Sharp Sword nhiều lần xuất hiện bên cạnh J-20, hình thành cấu trúc chiến đấu nơi UAV đảm nhiệm trinh sát, tác chiến điện tử hoặc thực hiện nhiệm vụ tự sát. Phía Mỹ theo đuổi hướng tương tự với chương trình CCA phối hợp cùng chiến đấu cơ thế hệ mới F-47 trong khung NGAD.

Năm 2025, hình ảnh Jiu Tian SS-UAV được công bố như một “tàu mẹ” UAV có sải cánh 25 m, đủ khả năng thả cả đàn drone ngay khi đang bay. Câu hỏi đặt ra theo đó là lý do Mỹ chưa có nền tảng tương đương nếu Bắc Kinh đã hiện thực hóa thiết kế này.

Trên biển, Trung Quốc triển khai JARI — tàu mặt nước không người lái có cấu hình như phiên bản thu nhỏ của tàu khu trục, tích hợp AI điều hướng và vũ khí thu gọn. Dưới biển, tàu ngầm tự hành HSU-001 đã vào biên chế, được cho là đảm nhiệm trinh sát và hỗ trợ dẫn bắn cho các hệ thống tên lửa tầm xa.

Chiến thuật: Bão hòa phòng thủ và phá rối hệ thống

Chiến thuật bầy đàn khai thác các giới hạn thiết kế của phòng không hiện đại. Hệ thống phòng không vốn tối ưu để đối phó vài chục mục tiêu đồng thời có thể tê liệt trước vài trăm UAV cảm tử bay thấp, liên tục thay đổi đường bay và phối hợp mục tiêu. Cơ chế hợp tác giúp chúng mở lỗ hổng trong mạng lưới cảm biến, khiến radar và hỏa lực phản ứng khó đạt hiệu quả ổn định.

Các căn cứ không quân phụ thuộc đường băng cố định có nguy cơ bị gián đoạn bởi đòn tấn công chi phí thấp nhưng có khả năng gây tê liệt hoạt động. Ngay cả tiêm kích thế hệ 5 trị giá hàng trăm triệu USD cũng khó duy trì ưu thế áp đảo trước các tốp UAV tự sát dùng AI, có thể áp sát từ nhiều hướng, phân tán và tái hợp linh hoạt.

Một tác động đáng chú ý là “mài mòn ngân sách”: bầy đàn UAV giá vài nghìn USD buộc đối phương sử dụng vũ khí đánh chặn đắt đỏ, đẩy chi phí phòng thủ tăng mạnh. Theo kịch bản này, Mỹ có thể tiêu tốn hàng chục tỷ USD chỉ để đối phó mục tiêu giá rẻ.

Vấn đề quy tắc tác chiến: Con người trong vòng lặp

Washington duy trì nguyên tắc con người phê duyệt hoặc giám sát các quyết định sát thương để kiểm soát rủi ro AI. Trung Quốc có vẻ không đặt giới hạn tương tự, thay vào đó ưu tiên tốc độ và sức mạnh xử lý. Văn hóa chỉ huy coi trọng hành động quyết liệt khiến các hệ thống tự động dễ được trao quyền cao hơn trong nhận dạng mục tiêu và khai hỏa.

Điều này đặt Mỹ trước thế khó: hoặc chấp nhận nhịp độ chậm hơn và nguy cơ tụt lại, hoặc nới các hàng rào an toàn vốn được coi là bắt buộc. Cả hai lựa chọn đều đi kèm rủi ro chiến lược.

Tác động khu vực và triển vọng

Với lực lượng UAV đông đảo, Trung Quốc có thể tác động cán cân sức mạnh ở Tây Thái Bình Dương. Khi bầy đàn được triển khai đồng loạt trên không, mặt biển và dưới biển, chúng không chỉ làm quá tải radar mà còn tạo khoảng trống phòng thủ, buộc đối phương phân tán hỏa lực.

Tương lai cuộc cạnh tranh trở nên nguy hiểm hơn khi cả Bắc Kinh và Washington đều tăng tốc đổi mới để không bị vượt mặt. Theo hướng này, AI trong tác chiến UAV tiếp tục là tâm điểm, với tác động chiến thuật và chi phí ngày càng rõ rệt.