Kinh tế

Bồi lắng lòng hồ thủy điện: Mối họa vượt “lằn ranh đỏ!” - Kỳ 4: Chủ đầu tư thủy điện “đóng băng” trách nhiệm?

Nội dung: Nhóm P.V - Thiết kế: Hữu Quân • 27/03/2026 08:03

Cũng có một số chủ đầu tư công trình thủy điện tổ chức điều tra, báo cáo về tình hình bồi lắng lòng hồ. Ở đó, số liệu về bồi lắng đã lỗi thời do thực hiện từ vài năm trước, tuy nhiên cũng rất đáng lo ngại. Đáng nói hơn, qua báo cáo cho thấy vấn đề bồi lắng đang bị xem nhẹ, thậm chí, có tình trạng “lái” trách nhiệm về phía chính quyền địa phương.

Nội dung: Nhóm P.V - Thiết kế: Hữu Quân | 26/3/2026

Cũng có một số chủ đầu tư công trình thủy điện tổ chức điều tra, báo cáo về tình hình bồi lắng lòng hồ. Ở đó, số liệu về bồi lắng đã lỗi thời do thực hiện từ vài năm trước, tuy nhiên cũng rất đáng lo ngại. Đáng nói hơn, qua báo cáo cho thấy vấn đề bồi lắng đang bị xem nhẹ, thậm chí, có tình trạng “lái” trách nhiệm về phía chính quyền địa phương.

Vì khu vực các huyện Tương Dương, Con Cuông cũ chịu ảnh hưởng lớn của mưa lũ năm 2025, thế nên chúng tôi tập trung nghiên cứu sâu các tài liệu của các thủy điện đứng chân trên địa bàn, gồm thủy điện Nậm Nơn, thủy điện Khe Bố, và thủy điện Chi Khê.

Thế rồi biết, với thủy điện Nậm Nơn, ở năm 2024 có Báo cáo kiểm định an toàn đập gửi đến cơ quan chức năng. Tại đây có các đề mục về quan trắc và kiểm tra đập, hồ chứa nước. Tuy nhiên không có dòng nào đánh giá về vấn đề bồi lắng trong lòng hồ. Còn với thủy điện Chi Khê, có Báo cáo kết quả kiểm định an toàn đập, hồ chứa nước nhưng từ năm 2022. Trong đó, tình trạng bồi lắng chỉ nêu vắn tắt vài dòng như sau: “Trước cửa lấy nước có hiện tượng bồi lắng ít, chiều dày lớp bồi lắng từ 0,4m đến 0,8m (sau 5 năm)”.

Chỉ có thủy điện Khe Bố, ở năm 2024 có báo cáo chi tiết về kết quả quan trắc bồi lắng lòng hồ chu kỳ 4 do đơn vị tư vấn độc lập thực hiện. Tại báo cáo, có khảo sát đánh giá khá kỹ về tình hình xói mòn, sạt lở tại các khu vực có liên quan vùng lòng hồ với nội dung: “Hiện tượng sạt lở bờ hồ chứa thực tế diễn ra khá mạnh, tuy nhiên hiện tượng sạt lở chỉ xẩy ra trên dòng sông chính của lòng hồ; qua khảo sát phát hiện 9 vị trí khối sạt đang hoạt động. Qua khảo sát cũng đã phát hiện nhiều vị trí đổ đất thải với khối lượng lớn ra hồ chứa. Khu vực đổ thải nhiều là tại vị trí bờ trái thuộc xã Tam Đình. Các khối sạt lở chỉ xảy ra trong lớp đất sườn tàn tích, trầm tích với bề dày các khối sạt lở không quá 7-9m, trung bình là 5m. Các điểm sạt lở chủ yếu chỉ xảy ra ở từ mực nước dâng bình thường (65m) đến cao trình 75m. Có thể nhận định các điểm sạt lở xẩy ra có nguyên nhân chính là do ảnh hưởng hoạt động của hồ chứa”.

Về bồi lắng lòng hồ, báo cáo dẫn chi tiết các biện pháp đo đạc đã áp dụng, và đưa ra số liệu thực sự gây sốc: “Qua tính toán cho thấy tổng lượng bùn cát bồi lắng trong hồ sau 2 năm vận hành từ năm 2022 đến năm 2024 là 3.084 triệu m³. Tổng lượng phù sa bồi lấp sau 11 năm vận hành (từ năm 2013-2024) là 19.20 triệu m³, chiếm 19.6 % dung tích hồ”; “Tổng dung tích hồ chứa theo TKKT (thiết kế kỹ thuật – PV) là 97.8 triệu m³; dung tích hồ chứa hiện tại là 78.6 triệu m³”. Bên cạnh đó, còn nhận xét khá chi tiết về tình trạng bồi lắng trên từng đoạn sông Lam và các nhánh phụ lưu thuộc vùng lòng hồ. Cụ thể như trên sông Lam, những đoạn bồi lớn nhất cách đập 6,3km và 17km, trung bình sau 2 năm bồi gần 3m, khối lượng phù sa bồi lấp là 2.6 triệu m³. Ở các nhánh phụ lưu như suối Cánh Tráp, Khe Cờ, Huồi Nguyên… cũng có phù sa bồi lấp; trong đó lớn nhất là ở suối Huồi Nguyên, khối lượng phù sa bồi lấp là hơn 0,2 triệu m³.

Đơn vị tư vấn nhận xét: “Số liệu tính toán bồi lắng qua các chu kỳ cho thấy tốc độ bồi lắng trong những năm đầu vận hành lớn hơn so với kết quả tính toán theo lý thuyết trong giai đoạn thiết kế kỹ thuật. Đây là hiện tượng thường thấy ở các hồ chứa trong những năm đầu vận hành. Có sự chênh lệch nhau như vậy do một số nguyên nhân sau: Do mấy năm đầu tích nước tạo hồ chứa nên chế độ thủy văn – thủy lực của dòng sông đoạn qua hồ thay đổi lớn, gây ra hiện tượng sạt lở, tái tạo bờ hồ diễn ra mạnh mẽ hơn so với trạng thái tự nhiên; Ảnh hưởng do hoạt động kinh tế, xã hội trên thượng lưu hồ chứa như làm đường giao thông, cầu cống; thi công các công trình thủy điện phía thượng lưu; các hoạt động kinh tế khác như khai thác mỏ đất, đá, cũng như đổ đất thải ra lòng hồ… cũng ảnh hưởng không nhỏ đến lượng bùn cát lắng đọng lại trong hồ chứa”.

Và có kiến nghị đến chủ đầu tư thủy điện Khe Bố: “Cần quan trắc thêm các chu kỳ tiếp theo để theo dõi, phát hiện các diễn biến tiếp theo trong giai đoạn đầu hoạt động của hồ chứa để có kết luận tin cậy đánh giá khả năng tái tạo và khả năng bồi lắng hồ chứa. Dọc theo lòng hồ chứa có nhiều vị trí lòng hồ bị đổ đất với khối lượng lớn, xả thải, lấn chiếm lòng hồ, kiến nghị các cơ quan chức năng; có biện pháp ngăn chặn kịp thời”.

Những thông tin về bồi lắng lòng hồ thủy điện Khe Bố cho thấy, từ khi vận hành đến nay, hồ chứa của thủy điện này bình quân mỗi năm sẽ bị bồi lắng khoảng 1,6 – 1,7 triệu m³. Trước thực tế này, đơn vị tư vấn đã có những kiến nghị xác đáng đến chủ đầu tư. Tình trạng sạt lở đất đá trong mùa mưa lũ năm 2025 là hết sức nghiêm trọng, nên chúng tôi nhìn nhận dung tích hồ chứa thủy điện Khe Bố ở thời điển hiện tại sẽ không chỉ mất đi 19,6% như báo cáo quan trắc cuối năm 2024. Tuy nhiên, qua buổi làm việc với đại diện của Nhà máy thủy điện Khe Bố (thuộc Công ty CP Phát triển Điện lực Việt Nam) thì vấn đề bồi lắng lòng hồ chưa được chủ đầu tư quan tâm, để có đánh giá trở lại.

Cụ thể theo trao đổi của ông Ngô Trung Hải - Phó Giám đốc Nhà máy thủy điện Khe Bố, đơn vị của ông chủ yếu tập trung cho công tác quản lý vận hành, không có năng lực đánh giá xử lý vấn đề bồi lắng lòng hồ. Việc quan trắc bồi lắng do chủ hồ, là Công ty CP Phát triển Điện lực Việt Nam thuê đơn vị tư vấn độc lập thực hiện. Kết quả quan trắc lần gần nhất đang cho thấy mức độ bồi lắng chưa đáng kể, không ảnh hưởng đến công tác vận hành nên chưa cần xử lý nạo vét; đơn vị tư vấn cũng đã đưa ra kết luận và kiến nghị liên quan. Và do chỉ có trách nhiệm trong quản lý vận hành, nên ông Ngô Trung Hải hứa, sẽ báo cáo lãnh đạo công ty về nội dung buổi làm việc với PV Báo và Phát thanh truyền hình Nghệ An.

Làm việc với Nhà máy thủy điện Chi Khê (Công ty CP Thủy điện Chi Khê), chúng tôi được thông tin, công tác quan trắc bồi lắng lòng hồ được thực hiện theo định kỳ 5 năm. Nhà máy thủy điện Chi Khê vận hành năm 2018, nên đến năm 2022, công ty đã phối hợp với đơn vị tư vấn thực hiện quan trắc bồi lắng lòng hồ, đánh giá sự thay đổi cao trình đáy hồ so với thiết kế ban đầu. Kết quả quan trắc cho thấy có hiện tượng bồi lắng, tuy nhiên, theo đánh giá của đơn vị tư vấn, mức độ bồi lắng hiện tại vẫn nằm trong phạm vi cho phép, chưa gây ảnh hưởng đến việc vận hành các cửa van xả lũ hay cửa lấy nước của nhà máy.

Nêu thực trạng được ghi nhận ở các khu vực bản Bãi Gạo, bản Bủng (xã Châu Khê), làng Nhùng (xã Tam Quang)… Đại diện Nhà máy thủy điện Chi Khê là Phó Trưởng phòng Hành chính tổng hợp Lê Đăng Hòa cho biết, sau mùa mưa lũ 2025, thì đã tổ chức kiểm tra, ghi nhận có tình trạng bồi lắng lòng hồ ở khu vực bản Bãi Gạo, bản Bủng và một số khu vực trên địa bàn xã Châu Khê. Đồng thời thông tin, dịp đầu năm 2026, Công ty CP Thủy điện Chi Khê có nhận được một số văn bản của Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Công thương đề nghị cho ý kiến về việc nạo vét lòng hồ để thu hồi khoáng sản cát, sỏi để phục vụ xây dựng các công trình trọng điểm trên địa bàn của tỉnh. Qua các cuộc khảo sát thực tế cùng các đoàn liên ngành của tỉnh, công ty đã thống nhất 4 khu vực trong lòng hồ sẽ tiến hành nạo vét.

Quan sát dưới chân đập thủy điện Chi Khê có hoạt động nạo vét từ lòng sông Lam một khối lượng đất đá khá lớn. Hỏi về nội dung này, ông Lê Đăng Hòa cho biết khu vực nạo vét có chiều dài khoảng 250m; các đơn vị thi công đã nạo vét khoảng 86.000m³ bùn cát. Nguyên nhân phải nạo vét là bởi khu vực này có bãi bồi lớn, ảnh hưởng đến công tác vận hành và làm thay đổi dòng chảy gây tác động xấu đến đất sản xuất của người dân khu vực sát đập.

Trước thực tế này đặt ra câu hỏi với ông Lê Đăng Hòa: Trường hợp mức độ bồi lắng lòng hồ tăng cao, công ty sẽ có phương án xử lý như thế nào? Theo ông Hòa, nếu kết quả quan trắc chỉ ra rằng bồi lắng lòng hồ vượt ngưỡng hoặc gây cản trở dòng chảy thoát lũ, thì công ty sẽ xây dựng phương án nạo vét tổng thể. Nhưng phương án này phải được các cơ quan chức năng, cụ thể là Sở Công Thương và UBND tỉnh thẩm định, phê duyệt. Ông Lê Đăng Hòa trao đổi: “Hiện tại, đối với một số khu vực bồi lắng cục bộ ngay trước cửa nhận nước hoặc cửa xả, chúng tôi chủ động thực hiện dọn dẹp, khơi thông để đảm bảo thiết bị vận hành trơn tru. Còn việc nạo vét quy mô lớn thì cần phải có đánh giá tác động môi trường và sự phối hợp chặt chẽ với địa phương...”.

(Còn nữa)