Cách ngăn smartphone theo dõi và thu thập dữ liệu hoạt động của bạn

Dù bạn sử dụng iPhone hay Android, thiết bị vẫn có thể bị lợi dụng để theo dõi. Ở mức độ nghiêm trọng, tin tặc có thể cài phần mềm gián điệp để truy cập toàn bộ dữ liệu, nghe lén qua micro, bật camera từ xa hoặc theo dõi vị trí theo thời gian thực.

Những mục tiêu “giá trị cao” như chính trị gia, nhà báo, doanh nhân thường đối mặt với các cuộc tấn công tinh vi. Tuy nhiên, người dùng phổ thông cũng có thể trở thành nạn nhân, từ phần mềm độc hại qua email, tin nhắn lừa đảo, cho đến ứng dụng bị cài lén khi ai đó có quyền truy cập vật lý vào thiết bị.

Sau đây là những dấu hiệu cảnh báo thiết bị đang bị theo dõi và cách ngăn chặn hiệu quả.

1. Để ý đèn báo quyền riêng tư: Dấu hiệu đầu tiên cần kiểm tra

Trên cả iPhone và điện thoại Android, hệ điều hành đều được tích hợp cơ chế cảnh báo khi camera hoặc micro đang được sử dụng, giúp người dùng nhận biết thiết bị có đang ghi hình hoặc ghi âm hay không.

Với iPhone, một chấm màu cam sẽ xuất hiện khi micro hoạt động, trong khi chấm màu xanh lá hiển thị khi camera hoặc đồng thời cả camera và micro được kích hoạt.

Trên Android, biểu tượng màu xanh lá ở góc màn hình sẽ cho biết camera hoặc micro đang được truy cập. Nếu các chỉ báo này bất ngờ sáng lên trong lúc bạn không gọi điện, quay video hay chụp ảnh, đó có thể là dấu hiệu đáng nghi, cho thấy một ứng dụng đang âm thầm sử dụng cảm biến.

Để kiểm tra, người dùng iPhone có thể vào Cài đặt > Quyền riêng tư & Bảo mật > Camera/Micro, đồng thời bật tính năng “Báo cáo quyền riêng tư ứng dụng” để theo dõi lịch sử truy cập.

Trên Android, hãy mở Cài đặt > Quyền riêng tư > Bảng điều khiển quyền riêng tư để xem chi tiết và thu hồi quyền của các ứng dụng không cần thiết. Nếu phát hiện ứng dụng lạ, nên xóa hoặc vô hiệu hóa quyền ngay lập tức.

2. Pin tụt nhanh, máy nóng bất thường, dữ liệu tăng vọt

Pin tụt nhanh bất thường, thiết bị nóng lên dù không sử dụng hay lưu lượng dữ liệu di động tăng đột biến là những dấu hiệu phổ biến cho thấy điện thoại có thể đang bị theo dõi.

Nguyên nhân là do các ứng dụng gián điệp thường hoạt động âm thầm trong nền để ghi âm, thu thập vị trí hoặc truyền dữ liệu về máy chủ từ xa, khiến hệ thống phải vận hành liên tục. Người dùng có thể chủ động kiểm tra bằng cách xem thống kê tiêu thụ pin theo từng ứng dụng.

Trên iPhone, vào Cài đặt > Pin để xem ứng dụng nào đang dùng nhiều năng lượng nhất; trong khi đó, trên Android, truy cập Cài đặt > Pin > Mức sử dụng pin để theo dõi chi tiết. Nếu phát hiện một ứng dụng lạ hoặc ít sử dụng nhưng lại tiêu tốn pin đáng kể, cần rà soát quyền truy cập hoặc cân nhắc gỡ bỏ.

Bên cạnh đó, hãy kiểm tra mức sử dụng dữ liệu di động. Trên iPhone, vào Cài đặt > Di động; với Android, chọn Cài đặt > Mạng & Internet > Internet rồi kiểm tra theo nhà mạng. Những ứng dụng âm thầm tiêu thụ nhiều dữ liệu 4G/5G dù bạn hầu như không mở đến cũng là tín hiệu cảnh báo không nên bỏ qua.

3. Màn hình tự bật, máy chậm hoặc tự khởi động lại

Nếu điện thoại của bạn thường xuyên tự bật sáng màn hình dù không có thông báo, hoạt động chậm bất thường hoặc thậm chí tự khởi động lại mà không rõ nguyên nhân, đó có thể là dấu hiệu cho thấy có ứng dụng đang chạy ngầm trái phép.

Tuy nhiên, trước khi vội vàng kết luận thiết bị bị theo dõi hay nhiễm phần mềm độc hại, người dùng nên thực hiện một số bước kiểm tra cơ bản như cập nhật hệ điều hành lên phiên bản mới nhất, khởi động lại máy và đánh giá xem thiết bị có đang quá cũ hoặc thiếu dung lượng bộ nhớ hay không.

Nếu các hiện tượng này vẫn tiếp diễn sau khi đã xử lý, bạn nên rà soát lại toàn bộ ứng dụng đã cài đặt để phát hiện những phần mềm đáng ngờ.

4. Kiểm tra VPN và cấu hình quản lý thiết bị

Một số phần mềm gián điệp có thể hoạt động thông qua cấu hình quản lý thiết bị từ xa (MDM) hoặc các kết nối mạng riêng ảo (VPN) đáng ngờ, cho phép kẻ xấu kiểm soát và theo dõi thiết bị mà người dùng không hay biết.

Trên iPhone, bạn có thể kiểm tra bằng cách vào Cài đặt > VPN & Quản lý thiết bị để rà soát các cấu hình lạ. Với Android, hãy truy cập Cài đặt > Mạng & Internet > VPN và xem lại các ứng dụng có quyền quản trị thiết bị.

Nếu phát hiện cấu hình không rõ nguồn gốc, nên ghi lại thông tin liên quan trước khi xóa, đặc biệt trong trường hợp cần cung cấp bằng chứng cho cơ quan chức năng.

5. Rà soát các ứng dụng đã cài đặt

Người dùng nên chủ động mở danh sách các ứng dụng đã cài đặt và tự đặt câu hỏi liệu mình có thực sự nhớ đã cài ứng dụng đó hay không, cũng như kiểm tra kỹ các quyền mà ứng dụng đang yêu cầu.

Đặc biệt cần cảnh giác với những ứng dụng đòi quyền Trợ năng (Accessibility), quyền quản trị thiết bị hoặc quyền truy cập tin nhắn và cuộc gọi, những quyền có thể bị lợi dụng để theo dõi hoạt động cá nhân.

Trên Android, hãy vào Cài đặt > Ứng dụng > Xem tất cả ứng dụng để rà soát; còn trên iPhone, truy cập Cài đặt > Quyền riêng tư & Bảo mật để kiểm tra chi tiết. Nếu phát hiện dấu hiệu đáng ngờ, nên thu hồi quyền trước khi gỡ bỏ ứng dụng.

6. Kiểm tra tài khoản Apple/Google và chuyển tiếp tin nhắn

Trong nhiều trường hợp, tin tặc không cần cài đặt ứng dụng gián điệp mà chỉ cần chiếm quyền kiểm soát tài khoản Apple hoặc Google của bạn để truy cập dữ liệu. Vì vậy, việc kiểm tra các thiết bị đang đăng nhập là bước quan trọng.

Trên iPhone, hãy vào Cài đặt > [Tên bạn] để xem danh sách thiết bị liên kết với tài khoản. Với Android, truy cập tài khoản Google và chọn mục “Thiết bị của bạn” để rà soát. Nếu phát hiện thiết bị lạ hoặc không còn sử dụng, cần xóa quyền truy cập ngay lập tức.

Bên cạnh đó, hãy kiểm tra tính năng chuyển tiếp tin nhắn và cuộc gọi. Trên iPhone, vào Cài đặt > Tin nhắn > Chuyển tiếp tin nhắn văn bản và Cài đặt > Điện thoại > Chuyển tiếp cuộc gọi.

Trên Android, mở ứng dụng Điện thoại, vào phần Cài đặt và kiểm tra mục chuyển tiếp cuộc gọi. Nếu thấy thiết lập bất thường, hãy tắt ngay.

Đồng thời, nên đổi mật khẩu, bật xác thực hai yếu tố (2FA) và kiểm tra lại các tài khoản email, mạng xã hội.

Trong trường hợp nghi ngờ bị theo dõi nghiêm trọng, bạn có thể cân nhắc đổi điện thoại, đăng ký số mới và thậm chí liên hệ cơ quan chức năng.

Tóm lại, smartphone là thiết bị cá nhân chứa gần như toàn bộ cuộc sống số của bạn. Việc bị theo dõi không phải lúc nào cũng dễ nhận biết, nhưng luôn có dấu hiệu cảnh báo như pin tụt nhanh, máy nóng, dữ liệu tăng đột biến, ứng dụng lạ hay đèn báo camera bật bất thường.

Thay vì hoang mang, hãy chủ động kiểm tra quyền truy cập, quản lý tài khoản, cập nhật hệ điều hành và chỉ cài các ứng dụng từ nguồn tin cậy.