Cách nông dân Nghệ An làm kinh tế tuần hoàn

Tìm thấy nguồn thu trong chất thải

Nhiều năm qua, anh Nguyễn Đức Bình, ở xã Tân An, kiên trì xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn trong chăn nuôi. Từ chất thải của đàn lợn, gia đình anh hình thành quy trình xử lý, tái sử dụng để nuôi giun quế, làm thức ăn cho cá, gà và tạo nguồn phân hữu cơ phục vụ trồng trọt.

Theo anh Bình, chất thải từ đàn lợn sau khi thu gom được tiến hành lọc, tách phần cặn và nước. Phần nước đưa vào hệ thống biogas xử lý, sau đó tận dụng tưới cây. Phần bã được ủ với chế phẩm vi sinh cho hoai mục trước khi sử dụng làm thức ăn nuôi giun quế.

Cách làm tưởng như đơn giản nhưng tạo thành một chuỗi khép kín. Trung bình, 1m² giun quế có thể tiêu thụ khoảng 3 kg bã phân mỗi ngày, tương đương lượng chất thải của khoảng 4 con lợn thịt. Với quy mô khoảng 500 con lợn, khu nuôi giun quế của gia đình anh Bình rộng hơn 100m², dự kiến cho sản lượng khoảng 500 kg giun mỗi tháng.

Giun sau khi thu hoạch tiếp tục được sử dụng làm thức ăn cho cá, gà, giúp giảm chi phí mua thức ăn. Phần phân giun trở thành nguồn phân hữu cơ bón cho cây trồng, cải tạo đất. Không dừng lại ở đó, phân gà sau chăn nuôi cũng được thu gom, xử lý để tiếp tục đưa vào nuôi giun quế.

Như vậy, trong cùng một hệ thống sản xuất, chất thải của công đoạn này trở thành đầu vào của công đoạn khác. Phân lợn nuôi giun; giun làm thức ăn cho cá, gà; phân giun bón cây; nước sau xử lý biogas được tận dụng tưới cây. Một vòng tuần hoàn được hình thành, vừa giảm áp lực xử lý chất thải, vừa tạo thêm thu nhập.

Từ hiệu quả bước đầu, anh Bình tiếp tục mở rộng diện tích nuôi giun quế lên hơn 200m². Anh cho biết, đây là đối tượng khá dễ nuôi, song khu vực nuôi cần được che chắn, tránh dột khi mưa; nền nuôi nên lót vải thô để hạn chế giun chui xuống đất nhưng vẫn bảo đảm thoát nước.

Điều đáng nói ở mô hình này không chỉ nằm ở nguồn thu từ giun quế. Giá trị lớn hơn là sự thay đổi trong tư duy sản xuất: Thay vì xem chất thải là thứ phải bỏ đi, người sản xuất tìm cách phân loại, xử lý và đưa chúng trở lại chu trình sản xuất.

Tư duy kinh tế tuần hoàn đang từng bước được cụ thể hóa trong đời sống. Toàn tỉnh hiện có trên 440 trang trại đạt tiêu chí theo quy định. Cùng với đó, nhiều mô hình tuần hoàn đã hình thành như vườn - ao - chuồng; vườn - ao - chuồng - biogas; vườn - ao - chuồng - rừng; lúa - cá; lúa - nấm - phân hữu cơ - cây ăn quả hay sản xuất phân hữu cơ từ chất thải nông nghiệp.

Điểm chung của các mô hình là tận dụng tối đa nguồn lực sẵn có, giảm lượng chất thải phải xử lý và tạo thêm nguồn thu cho người sản xuất. Phân chuồng được xử lý để bón cây; phụ phẩm trồng trọt trở thành thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu ủ phân; nước sau xử lý có thể được tái sử dụng trong sản xuất.

Tại các vùng nguyên liệu, phụ phẩm sau thu hoạch thường chiếm tỷ lệ đáng kể. Rơm rạ, thân cây, vỏ, bã, bùn hữu cơ hay chất thải chăn nuôi nếu không được xử lý sẽ trở thành gánh nặng môi trường. Nhưng với công nghệ phù hợp, những nguồn nguyên liệu này có thể được sử dụng để sản xuất phân bón, thức ăn, năng lượng hoặc các sản phẩm phụ có giá trị.

Mô hình của Nhà máy Đường NASU và các nhà máy đường khác trên địa bàn là ví dụ tiêu biểu. Với công suất ép khoảng 9.000 tấn mía cây/ngày, nhà máy tận dụng bã mía làm nhiên liệu cung cấp nhiệt và điện cho sản xuất, trong đó có điện bán lên lưới. Tro bã mía và bã bùn được phối trộn để sản xuất phân bón hữu cơ; rỉ mật được sử dụng cho chăn nuôi hoặc sản xuất cồn thực phẩm; nước thải sau xử lý sinh học được tái sử dụng cho vùng mía.

Như vậy, giá trị của cây mía không chỉ nằm ở sản phẩm chính. Từng dòng phụ phẩm trong quá trình sản xuất tiếp tục được khai thác, tạo thành những dòng giá trị mới. Đây cũng là hướng đi có ý nghĩa trong bối cảnh giá nguyên liệu, năng lượng và chi phí xử lý môi trường ngày càng tác động trực tiếp đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Từ “xử lý chất thải” sang “tạo giá trị”

Kinh tế tuần hoàn đang được tỉnh xác định là hướng đi quan trọng trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Trong nông nghiệp, tỉnh chú trọng phát triển theo hướng xanh, sinh thái, tuần hoàn, đa giá trị, thích ứng biến đổi khí hậu; đồng thời, đẩy mạnh liên kết chuỗi, ứng dụng khoa học - công nghệ, cơ giới hóa và chuyển đổi số, qua đó, nâng cao hiệu quả, giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm.

Năm 2025, Nghệ An triển khai các nhiệm vụ, giải pháp tiếp tục thực hiện Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn theo Quyết định số 687/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Đây là nền tảng để những mô hình tuần hoàn từng bước chuyển từ tự phát sang phát triển có định hướng, tiêu chí và sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp.

Trước yêu cầu tăng trưởng nhanh nhưng phải bền vững, kinh tế tuần hoàn không chỉ đơn thuần là giải pháp môi trường mà còn có thể trở thành phương thức nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Một cánh đồng sau mùa gặt không chỉ mang lại những hạt lúa vàng, mà còn tạo ra một nguồn nguyên liệu giàu tiềm năng từ rơm, rạ. Thay vì đốt bỏ hoặc để phân hủy ngay trên đồng ruộng, rơm có thể được thu gom, tận dụng để chế biến thức ăn cho gia súc, gia cầm, làm nguyên liệu trồng nấm, sản xuất phân hữu cơ và nhiều sản phẩm có giá trị khác.

Nắm bắt lợi ích này, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã ở Nghệ An đã đầu tư máy móc, thiết bị thu gom rơm ngay sau mỗi vụ thu hoạch, từng bước biến phụ phẩm nông nghiệp thành nguồn tài nguyên, góp phần nâng cao giá trị sản xuất.

Đi vào vận hành từ tháng 10/2024, Nhà máy xử lý chất thải Tân Kỳ tiếp nhận, xử lý lượng rác thải được thu gom trên địa bàn huyện Tân Kỳ (cũ). Theo ông Đặng Hữu Bé - Giám đốc nhà máy, từ nguồn chất thải sau phân loại và xử lý, đơn vị đã từng bước đưa vào sản xuất một số sản phẩm như gạch không nung, hạt nhựa tái sinh, phân vi sinh... Qua đó, góp phần giảm lượng chất thải phải chôn lấp và nâng cao giá trị từ rác thải.

Từ cách nhìn ấy, “rác thải”, "chất thải" không còn đơn thuần là thứ phải loại bỏ, mà trở thành một dòng tài nguyên cần được quản lý và khai thác hiệu quả.

Đích đến của kinh tế tuần hoàn không phải là một nền kinh tế “không có chất thải”, mà là nền kinh tế trong đó mỗi nguồn tài nguyên được sử dụng hiệu quả nhất, mỗi phụ phẩm có cơ hội tìm được vòng đời mới và giá trị tạo ra được giữ lại lâu hơn trong nền kinh tế.