“Cái bẫy” của những sức hút tức thời
Phim AI, video ngắn đang ngày càng cuốn hút người xem bằng những hình ảnh lạ mắt, tình tiết dồn dập và những kích thích tức thời. Nhưng đằng sau sức hút ấy là nguy cơ chúng dần trở thành “cái bẫy” khiến con người quen với nhịp tiếp nhận nhanh, nhiều nhưng thiếu chiều sâu, giảm sự kiên nhẫn và khả năng chủ động lựa chọn nội dung.
Thanh Quỳnh (Thực hiện) / Trình bày: Hồng Toại • 25/10/2026
*****
Phim AI, video ngắn trên các nền tảng mạng xã hội đang ngày càng cuốn hút người xem bằng những hình ảnh đẹp mắt, tình tiết dồn dập và những kích thích tức thời. Vậy dưới góc nhìn của kỹ sư AI cao cấp, sức hút ấy có là “cái bẫy” đối với con người? Điều đó có tạo ra thói quen tiếp cận nhanh, thiếu chiều sâu, giảm sự kiên nhẫn và khả năng lựa chọn nội dung? Việc tạo ra các trào lưu công nghệ có thực sự tác động đến tiến trình phát triển của con người?
Xoay quanh nội dung này, Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An tiếp tục có bài viết với cuộc trò chuyện cùng anh Bùi Trung Hiếu (SN 1997) - kỹ sư AI cao cấp tại Tập đoàn Vingroup.
Kỹ sư Bùi Trung Hiếu: Theo tôi, sức hút của phim ngắn và phim AI trước hết đến từ khả năng đáp ứng rất nhanh nhu cầu giải trí của người dùng trong môi trường số. Những bộ phim này thường có hình ảnh độc lạ, màu sắc bắt mắt, tình tiết kịch tính, cảm xúc được đẩy lên cao và diễn biến liên tục tạo ra những nút thắt khiến người xem muốn biết chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo. Với thời lượng ngắn, cách kể chuyện trực diện, người xem không cần đầu tư quá nhiều thời gian hay sự tập trung như khi theo dõi một bộ phim dài tập, nhưng vẫn có thể nhanh chóng bị cuốn vào câu chuyện.
Đặc biệt, AI đang mở ra khả năng tạo ra những hình ảnh, nhân vật và bối cảnh vượt khỏi giới hạn sản xuất thông thường, thậm chí tạo nên những thế giới tưởng tượng mà trước đây cần nhiều nguồn lực mới có thể thực hiện. Việc ứng dụng AI cũng giúp rút ngắn một số công đoạn sản xuất, giảm rào cản về nhân lực và chi phí, qua đó tạo điều kiện để nội dung được sản xuất với số lượng lớn, tốc độ nhanh hơn. Chính sự mới lạ về hình ảnh, kết hợp với khả năng sản xuất hàng loạt, khiến phim AI dễ dàng thu hút sự chú ý trong một môi trường mà mỗi ngày người dùng phải tiếp nhận vô số thông tin và nội dung giải trí khác nhau.
Tuy nhiên, đó chưa phải là toàn bộ căn nguyên của vấn đề. Điều đáng chú ý hơn là sự kết hợp giữa công nghệ sản xuất nội dung và thuật toán phân phối trên các nền tảng số.
Thuật toán đề xuất thường dựa trên nhiều tín hiệu về hành vi người dùng, chẳng hạn như thời gian xem, mức độ tương tác, việc xem hết hay bỏ qua một video, để dự đoán nội dung nào có khả năng giữ chân họ. Khi một người thường xuyên xem phim AI, dừng lại lâu hơn ở những video có hình thức tương tự hoặc tiếp tục tương tác với chúng, hệ thống có thể hiểu rằng đây là nhóm nội dung người đó quan tâm và tiếp tục đề xuất những video cùng loại. Cứ như vậy, người xem có thể ngày càng bắt gặp nhiều nội dung tương tự trên bảng tin của mình.
Thuật toán có thể góp phần củng cố và khuếch đại những sở thích đã bộc lộ qua hành vi xem. Người dùng xem một nội dung vì tò mò, sau đó được đề xuất thêm những nội dung tương tự. Càng tiếp xúc nhiều, họ càng dễ hình thành thói quen tiếp nhận loại nội dung ấy. Bên cạnh đó, AI giúp nguồn cung nội dung tăng nhanh, tạo điều kiện để vòng lặp này diễn ra liên tục. Từ đó, khiến người dùng dần bị cuốn theo dòng đề xuất một cách vô thức.
Kỹ sư Bùi Trung Hiếu: Theo tôi, hiện tượng “brain rot” mà mọi người thường đề cập đến xuất phát một phần từ việc người xem liên tục tiêu thụ những nội dung rời rạc, thiếu sự kết nối về cốt truyện và chiều sâu thông điệp. Người xem dễ bị cuốn hút bởi những hình ảnh độc lạ, hiệu ứng thị giác mới mẻ do AI tạo ra, nhưng lại ít có thời gian suy ngẫm về ý nghĩa đằng sau những gì mình vừa xem. Nếu trong các tác phẩm nghệ thuật truyền thống, hình ảnh thường gắn với câu chuyện, cảm xúc và những giá trị nhân văn nhất định, thì ở một bộ phận phim AI hiện nay, yếu tố gây tò mò, kích thích thị giác dường như đang được đặt lên trên chiều sâu nội dung. Người xem có thể liên tục bị bất ngờ, thích thú, nhưng những cảm xúc ấy nhanh chóng qua đi mà không để lại nhiều dư âm hay chất liệu cho suy ngẫm.
Bên cạnh đó, sau một thời gian theo dõi các nội dung AI gần đây, dù nhận thấy sức hút của chúng, tôi cũng có lúc cảm thấy khả năng tập trung của mình bị ảnh hưởng. Theo tôi, điều đáng lưu ý là những nội dung liên tục thay đổi hình ảnh, tình tiết và kích thích thị giác có thể khiến người xem quen với nhịp tiếp nhận nhanh, luôn mong chờ một điều mới mẻ tiếp theo. Khi thói quen ấy kéo dài, chúng ta có thể trở nên thiếu kiên nhẫn với những nội dung đòi hỏi phải theo dõi lâu hơn, tưởng tượng, phân tích và kết nối các chi tiết để hiểu vấn đề. Đây là điều cần quan tâm khi bàn về “popcorn brain” (não bỏng ngô).
Tuy nhiên, cũng chưa thể khẳng định một cách tuyệt đối rằng việc xem phim AI sẽ trực tiếp làm suy giảm tư duy trừu tượng hay tư duy hình học.
Mà nên nhận diện nó là một "nguy cơ" khi người xem dần quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh, nhiều nhưng thiếu chiều sâu. Trong khi khả năng tập trung và suy ngẫm lại cần được rèn luyện qua những trải nghiệm ngược lại.
Về giải pháp, tôi cho rằng trước hết, các sản phẩm do AI tạo ra cần được gắn nhãn nhận diện rõ ràng, nhất là những nội dung có khả năng khiến người xem nhầm lẫn giữa hư cấu và sự thật. Đồng thời, các nền tảng phải có quy trình kiểm duyệt chặt chẽ, kết hợp công nghệ tự động với cơ chế giám sát và xử lý phù hợp, để phát hiện nội dung độc hại, sai lệch hoặc có nguy cơ gây ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ em và thanh thiếu niên. Nếu hệ thống nhận diện được những dấu hiệu bất thường, chẳng hạn trẻ em liên tục tiếp xúc với một nhóm nội dung không phù hợp hoặc dành quá nhiều thời gian cho video ngắn, nền tảng cần có biện pháp can thiệp kịp thời như cảnh báo, điều chỉnh đề xuất và cung cấp công cụ giới hạn thời gian sử dụng. Với những hành vi vi phạm nghiêm trọng, các cơ quan quản lý cần có quy định và chế tài đủ sức răn đe. Theo tôi, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên người dùng, mà phải được chia sẻ giữa đơn vị sản xuất nội dung, nền tảng phân phối và cơ quan quản lý.
Sở dĩ vấn đề này cần được quan tâm là bởi nội dung do AI tạo ra ngày càng đa dạng, trong khi hình ảnh và cách diễn đạt không phải lúc nào cũng phản ánh đúng bản chất sự việc. Với những người trẻ chưa có nhiều vốn sống và kiến thức xã hội, việc tiếp nhận các nội dung ấy mà thiếu kỹ năng kiểm chứng có thể dẫn đến hiểu sai thông tin, hình thành nhận thức lệch lạc về con người và cuộc sống. Vì vậy, bên cạnh việc gắn nhãn và kiểm duyệt, cần trang bị cho các em năng lực nhận diện nội dung AI, thói quen kiểm chứng thông tin và khả năng chủ động lựa chọn những gì mình tiếp nhận. Mục tiêu cuối cùng không phải là ngăn người trẻ tiếp cận AI, mà là giúp các em khai thác được giá trị của công nghệ mà không đánh mất khả năng suy nghĩ độc lập, cảm nhận sâu sắc và làm chủ hành vi của chính mình.
Kỹ sư Bùi Trung Hiếu: Theo tôi, các nền tảng phân phối cần chuyển trọng tâm từ việc liên tục gợi ý video tương tự dựa trên thẻ, mô tả, nội dung hay nhóm tuổi người dùng sang nhận diện và kiểm soát các ấn phẩm có sử dụng AI. Những nội dung này cần được gắn nhãn cảnh báo rõ ràng và tài khoản trẻ em cần có sự giám sát của người lớn, nhất là khi tần suất tiếp xúc với phim AI tăng cao. Khi số lượng nội dung bị người dùng báo cáo hoặc bị đánh giá tiêu cực gia tăng, nền tảng cần kịp thời rà soát và hạn chế đề xuất những nội dung có dấu hiệu gây hại.
Về việc ứng dụng AI để khắc phục những hệ lụy do chính công nghệ này gây ra, tôi cho rằng điều đó hoàn toàn khả thi và cần được triển khai. Bản thân tôi trong công việc hiện tại cũng đang ứng dụng AI như một công cụ hỗ trợ đánh giá nội dung theo các tiêu chí tích cực, tiêu cực đã xác định. Qua đó, tôi nhận thấy AI có thể giúp sàng lọc một lượng lớn dữ liệu trong thời gian ngắn, phát hiện những dấu hiệu bất thường và hỗ trợ con người đưa ra quyết định nhanh hơn. Tuy nhiên, tôi không xem AI là một “giám khảo” có thể tự mình đưa ra kết luận cuối cùng. Nếu tiêu chí đánh giá thiếu rõ ràng hoặc dữ liệu đầu vào có vấn đề, hệ thống vẫn có thể nhận diện sai, bỏ lọt nội dung độc hại hoặc đánh giá nhầm những nội dung có giá trị.
Theo tôi, muốn sử dụng AI để kiểm soát AI, trước hết phải xây dựng được các bộ tiêu chí đánh giá, quy tắc đạo đức và khung pháp lý đủ rõ ràng. Trên cơ sở đó, các hệ thống có thể tự động phân tích video, nhận diện nội dung có dấu hiệu vi phạm, hỗ trợ gắn nhãn cảnh báo và phát hiện những xu hướng tiếp nhận nội dung đáng lo ngại.
Các nền tảng cần minh bạch về nguyên tắc kiểm duyệt, có cơ chế tiếp nhận khiếu nại và cho phép rà soát những quyết định xử lý có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của người dùng. Đặc biệt, với trẻ em và thanh thiếu niên, không nên đợi đến khi xuất hiện hậu quả rõ ràng mới can thiệp, mà cần có cơ chế phòng ngừa từ khâu thiết kế thuật toán, phân phối nội dung đến quá trình sử dụng.
Tôi nghĩ rằng không thể chỉ trông chờ AI tự giải quyết mọi vấn đề do AI tạo ra. Điều cần thiết là xây dựng một hệ thống trách nhiệm trong đó công nghệ hỗ trợ phát hiện và xử lý rủi ro, nền tảng chịu trách nhiệm về cách nội dung được phân phối, còn cơ quan quản lý đặt ra các chuẩn mực và giám sát việc thực thi.
Khi đó, AI có thể trở thành một công cụ góp phần xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm hơn.
Kỹ sư Bùi Trung Hiếu: Trong thời đại AI phát triển nhanh chóng và nội dung ngắn lan truyền mạnh mẽ, lời khuyên tôi muốn dành cho các bạn trẻ là hãy từ bỏ thói quen lướt video thụ động.
Đừng để phim AI, video ngắn trở thành cái bẫy của những kích thích tức thời. Hãy để công nghệ phục vụ nhu cầu của mình, thay vì để nó dẫn dắt sự chú ý và lựa chọn của bạn.
Nói cách khác, chúng ta cần chuyển từ tâm thế thụ động chờ đợi những điều thú vị xuất hiện sang chủ động tìm kiếm những nội dung có giá trị. Đừng để thuật toán quyết định hoàn toàn mình xem gì, mà hãy tự quyết định mình muốn tiếp nhận điều gì. Đó chính là cách để người trẻ làm chủ công nghệ, thay vì bị cuốn theo dòng nội dung bất tận trên không gian số.
Những thành tích nổi bật của Kỹ sư Bùi Trung Hiếu:
- Thanh niên tiên tiến toàn quốc làm theo lời Bác năm 2016.
- 3 năm liên tiếp đạt danh hiệu Cá nhân xuất sắc tiêu biểu cấp Tập đoàn tại Tập đoàn Vingroup.
- Hơn 6 năm là Mentor đồng hành tại Quỹ học bổng VietSeeds (VietSeeds Foundation).
- Mentor chuyên môn về AI, cải thiện năng lực AI và ứng dụng hiệu quả AI vào quy trình kinh doanh, vận hành doanh nghiệp.
