Cần giải pháp đầu tư đồng bộ kênh mương xuống cấp

Nhiều tuyến kênh hư hỏng nghiêm trọng

Ghi nhận tại xóm Ngọc Đường, xã Nghi Lộc, tuyến kênh dẫn nước ra đồng ruộng đã xuất hiện nhiều vị trí sụt lún, nứt nẻ kéo dài. Nước từ đầu mối theo dòng chảy về cánh đồng bị rò rỉ qua các vết nứt, khiến lượng nước đến cuối tuyến suy giảm đáng kể.

Ông Nguyễn Văn Đạo, nông dân xóm Ngọc Đường cho biết, gia đình đang sản xuất gần 6 sào lúa. Tuy nhiên, việc kênh mương xuống cấp khiến nguồn nước tưới không bảo đảm, nhất là trong vụ hè thu khi nhu cầu nước tăng cao. "Chúng tôi phải chờ nước rất lâu mới về đến ruộng, nhưng lượng nước không còn nhiều vì thất thoát dọc tuyến. Nếu nắng nóng kéo dài thì việc tưới sẽ rất khó khăn", ông Đạo chia sẻ.

Không chỉ người dân lo lắng, các đơn vị quản lý công trình thủy lợi cũng gặp nhiều khó khăn trong quá trình vận hành. Ông Hoàng Khắc Tuấn - Trạm trưởng Trạm bơm Chợ Quán, thuộc Xí nghiệp Thủy lợi Nghi Lộc cho biết, đơn vị hiện đảm nhận nhiệm vụ tưới tiêu cho hơn 300ha lúa hè thu. Tuy nhiên, trên địa bàn còn hơn 3km kênh cấp I và hơn 20km kênh cấp II nội đồng đã xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều đoạn vẫn là kênh đất nên lượng nước thất thoát rất lớn trong quá trình dẫn nước. Để bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, đơn vị phải thường xuyên sử dụng bạt, vải để bịt các điểm rò rỉ, đồng thời đắp đất gia cố những vị trí bị sạt lở nhằm giữ dòng chảy. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế. Về lâu dài, chỉ có đầu tư nâng cấp đồng bộ hệ thống kênh mương mới giải quyết triệt để tình trạng thất thoát nước và nâng cao hiệu quả khai thác công trình thủy lợi.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại xã Đại Huệ. Hệ thống kênh chính gồm 3 tuyến với tổng chiều dài hơn 3km dẫn nước từ trạm bơm Bàu Nón ra các cánh đồng hiện đã xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều đoạn kênh bị sụt lún, bê tông bong tróc, lộ cả cốt thép, gây thất thoát nước lớn.

Anh Nguyễn Hưởng, nông dân xóm 7 cho biết, gia đình canh tác khoảng 3 sào lúa nhưng nhiều năm nay luôn đối mặt với tình trạng mùa mưa thì ngập úng, mùa nắng lại thiếu nước. Kênh mương hư hỏng nên nước rất khó vào ruộng. Vì vậy nhiều hộ dân không còn mặn mà sản xuất vụ hè thu như trước.

Theo ông Nguyễn Kim Tuyền - Trạm trưởng Trạm bơm Bàu Nón (Xí nghiệp Thủy lợi Nam Đàn), trạm hiện cấp nước cho hơn 500ha lúa. Khó khăn lớn nhất là tuyến kênh dẫn nước đầu nguồn dài khoảng 2km vẫn chủ yếu là kênh đất, thường xuyên bị sạt lở và bồi lắng. Bên cạnh đó, hơn 1,5km kênh chính bị sụt lún nặng, làm giảm lưu lượng nước, ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả vận hành của toàn hệ thống.

Ông Nguyễn Thúc Quang - Trưởng phòng Kinh tế xã Đại Huệ cho biết, toàn xã có quy hoạch sản xuất trên 840ha lúa hè thu nhưng thực tế chỉ triển khai được hơn 400ha. Một trong những nguyên nhân quan trọng là hệ thống thủy lợi chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất. Việc đầu tư xây dựng, nâng cấp hệ thống kênh mương đang là nhu cầu cấp bách nhằm bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, nhất là trong điều kiện thời tiết ngày càng cực đoan.

Theo Công ty TNHH MTV Thủy lợi Nam Nghệ An, đơn vị đang quản lý gần 180km kênh mương. Tuy nhiên, mới chỉ có khoảng 60km được kiên cố hóa, số còn lại phần lớn đã xuống cấp sau nhiều năm khai thác, làm giảm hiệu quả cấp nước cho sản xuất.

Theo thống kê của Chi cục Thủy lợi Nghệ An, toàn tỉnh hiện có khoảng 6.414km kênh mương các loại. Tuy nhiên, vẫn còn hơn 996,5km chưa được kiên cố hóa. Phần lớn các tuyến này được xây dựng từ nhiều năm trước, chủ yếu bằng đất hoặc bê tông thủ công nên hiện đã xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều đoạn kênh bị bồi lắng, sạt lở, nứt vỡ, làm giảm khả năng dẫn nước, gia tăng thất thoát và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả khai thác các công trình thủy lợi.

Tăng cường đầu tư từ các chương trình, dự án

Trước thực trạng trên, Nghệ An đang tập trung lồng ghép nhiều nguồn vốn để đầu tư nâng cấp các tuyến kênh mương trọng điểm. Từ năm 2025, tỉnh đã triển khai dự án cải tạo, nâng cấp hệ thống thủy lợi Nam Nghệ An với tổng mức đầu tư khoảng 100 tỷ đồng từ nguồn vốn đầu tư công trung hạn của Trung ương.

Dự án thực hiện cải tạo 11,7km kênh bao gồm tuyến kênh trạm bơm Hà Thanh dài 2,8km, tuyến trạm bơm Hưng Châu dài 6,4km xã Lam Thành và tuyến trạm bơm số 2 Nam Lĩnh, xã Đại Huệ dài 2,5km. Đến đầu năm 2026, dự án đã hoàn thành và đưa vào khai thác, góp phần nâng cao năng lực tưới tiêu cho nhiều vùng sản xuất nông nghiệp quy mô lớn.

Bên cạnh nguồn vốn của tỉnh và Trung ương, nhiều địa phương cũng chủ động huy động các nguồn lực để từng bước kiên cố hóa hệ thống kênh mương nội đồng. Tại xã Đông Thành, ngay sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, địa phương đã xác định đầu tư hạ tầng thủy lợi là một trong những nhiệm vụ ưu tiên nhằm phục vụ phát triển sản xuất.

Ông Phan Đức Tân - Phó Chủ tịch UBND xã Đông Thành cho biết, đến nay địa phương đã hoàn thành 2 tuyến kênh mới tại khu vực xóm Phú Thành với tổng chiều dài trên 3km. Các tuyến kênh sau khi hoàn thành đã phát huy hiệu quả rõ rệt, giúp nguồn nước được dẫn nhanh đến tận chân ruộng, giảm đáng kể thất thoát trong quá trình vận hành.

Hiện địa phương đang tiếp tục triển khai kiên cố hóa hơn 7km kênh mương nội đồng khác. Tuy nhiên, trên địa bàn vẫn còn hàng chục km kênh xuống cấp cần tiếp tục đầu tư để đáp ứng nhu cầu tưới tiêu cho hơn 1.700ha lúa.

Hiệu quả của việc kiên cố hóa kênh mương cũng được ghi nhận rõ tại xã Phúc Lộc. Ông Nguyễn Phú Đồng - Trưởng phòng Kinh tế xã Phúc Lộc cho biết, từ năm 2025 đến nay, địa phương đã hoàn thành bê tông hóa khoảng 7,5km kênh mương qua các xóm: Nghi Mỹ, Nghi Công Bắc và Nghi Công Nam.

Nhờ hệ thống kênh được kiên cố, việc dẫn nước nhanh hơn, giảm thất thoát đáng kể, đồng thời giảm chi phí nhân công vận hành cho các hợp tác xã và tổ thủy nông. Năng suất lúa tại những khu vực được đầu tư cũng có xu hướng tăng so với trước.

Ông Nguyễn Xuân Sơn - Trưởng phòng Quản lý xây dựng công trình, Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, hằng năm tỉnh đều ưu tiên bố trí trên 100 tỷ đồng từ các nguồn vốn đầu tư công trung hạn để xây dựng và sửa chữa hệ thống kênh mương. Tuy nhiên, nguồn lực hiện nay vẫn chưa đáp ứng nhu cầu thực tế khi khối lượng công trình cần nâng cấp còn rất lớn. Vì vậy, việc tiếp tục lồng ghép các chương trình, dự án và huy động thêm nhiều nguồn vốn khác là yêu cầu cần thiết trong thời gian tới.

Thực tế cho thấy, ở những nơi hệ thống kênh mương được đầu tư đồng bộ, hiệu quả sản xuất nông nghiệp đã được cải thiện rõ rệt. Không chỉ giảm thất thoát nước, việc kiên cố hóa còn giúp giảm chi phí vận hành, nâng cao năng suất cây trồng và tăng khả năng thích ứng trước những diễn biến bất thường của thời tiết.

Để đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững trong giai đoạn mới, Nghệ An cần tiếp tục ưu tiên đầu tư nâng cấp những tuyến kênh đã xuống cấp, mở rộng mạng lưới thủy lợi đến các vùng còn khó khăn về nguồn nước. Từng bước hoàn thiện hệ thống kênh mương sẽ là giải pháp căn cơ, nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp và góp phần thực hiện mục tiêu phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu trên địa bàn Nghệ An.