Cơ chế mới 'cởi trói' cho năng lượng tái tạo

Sớm sửa đổi cơ chế mua bán điện

Nghị định 57/2025 và Nghị định 58/2025 về cơ chế mua bán điện và chính sách ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo mới ban hành được 1 năm nhưng đã xuất hiện các điểm nghẽn và chưa đồng bộ. Vì vậy, theo Nghị quyết 70- NQ/TW về đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Chính phủ tiếp tục sửa đổi các Nghị định trên để tháo gỡ các nút thắt, xã hội hoá nguồn lực vào phát triển các dự án năng lượng.

Trước đó, với việc Nghị định 58/2025/NĐ-CP cho phép hộ gia đình cá nhân, doanh nghiệp đầu tư lắp đặt hệ thống pin năng lượng mặt trời áp mái nhà công suất dưới 100 kWp theo phương án “tự sản tự dùng” thì không phải đăng ký với ngành Công Thương đã tạo được hiệu ứng tích cực khi hợp đồng lắp đặt pin mặt trời áp mái nhà “tự sản tự tiêu” tăng vọt.

“

Tại Nghệ An, chỉ sau 1 năm thực hiện Nghị định 58 đã có hàng trăm hợp đồng đầu tư lắp đặt pin mặt trời áp mái công suất từ 8 kWp đến 30 kWp và gần 600 hợp đồng có công suất từ 50 đến 99 kWp gửi thông báo về Điện lực Nghệ An. Cùng thời điểm, có hàng chục hợp đồng lắp đặt pin áp mái tại các nhà xưởng khu cụm công nghiệp, công suất từ trên 100 kWp trở lên được lắp đặt, tổng cộng toàn tỉnh có trên 110 MWp điện mái được gửi về Sở Công Thương.

Đại diện Công ty Điện lực Nghệ An cho biết: Nếu như Nghị định 58/2025/NĐ-CP quy định lắp đặt pin mặt trời áp mái để tự dùng, khách hàng lắp đặt chỉ được bán tối đa 20% sản lượng điện dư thì nay theo Nghị định 243/2026, khách hàng được bán 50% sản lượng dư lên lưới. Vì thế, Nghị định này ra đời không chỉ khuyến khích các hộ gia đình lắp pin năng lượng có công suất từ 8 kWp đến 20 kWp dùng trong gia đình mà còn thu hút nhóm nhà đầu tư phát điện công suất lớn hơn.

Mặt khác, quy định mới cho phép đơn vị phát điện có thể tìm khách hàng sử dụng điện lớn để bán điện trực tiếp, không qua EVN, cũng như chỉ bán qua một đầu mối là EVN như trước.

Một doanh nghiệp thi công điện mặt trời tại phường Trường Vinh cho hay: Quy định trên đã giải quyết bất cập là mỗi khi mùa Hè đến, nhu cầu tiêu dùng điện tăng cao, một số khu vực không có điện để dùng, nhưng một sản lượng điện dư từ điện mái nhà không được sử dụng. Thực tế, có những doanh nghiệp lắp đặt điện mái nhà công suất lớn nhưng chỉ dùng hết 50%, còn tới 50% sản lượng dư và 100% sản lượng điện vào ngày nghỉ, hệ thống vẫn phát điện nhưng không được bán lên lưới.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh: Việt Nam là quốc gia nhiệt đới nhiều nắng, tiềm năng phát triển năng lượng tái tạo, nhất là pin mặt trời rất lớn. Hàng năm vào mùa Hè, do nhu cầu tiêu dùng điện đang tăng, tiềm năng điện mặt trời lớn nhưng chưa khai thác hết. Không những vậy, do cơ chế mua bán điện trực tiếp chưa đầy đủ nên sản lượng điện dư bị bỏ phí. Với cơ chế thoả thuận mua bán điện trực tiếp giữa bên phát điện mái nhà và khách hàng sử dụng điện lớn sẽ gỡ bỏ nút thắt trên. Sau khi ban hành Nghị định 243, sắp tới Luật Điện lực năm 2024 sẽ sửa đổi.

Các điểm mới nổi bật

Một trong những điểm mới nổi bật của Nghị định 243/2026/NĐ-CP là quy định rõ về cơ chế mua bán điện trực tiếp, theo đó, sản lượng sản xuất ra sau khi phục vụ tiêu dùng, nếu dư thì được bán tối đa 50% sản lượng dư lên lưới điện quốc gia hoặc thoả thuận bán trực tiếp cho khách hàng sử dụng điện lớn.

Ngoài điểm mới trên, Nghị định 243 cũng bổ sung thực tế, pin mặt trời không chỉ lắp đặt trên mái nhà mà còn lắp đặt ở các công trình có kết cấu tương tự như mái nhà, lắp đặt trên bề mặt mái che các công trình xây dựng, kho bãi, ao hồ; công trình sử dụng đất kết hợp đa mục đích như trang trại, gia trại...

Một đại diện Hiệp hội doanh nghiệp tỉnh chia sẻ: Không chỉ doanh nghiệp có mái nhà xưởng mà còn có doanh nghiệp muốn thuê lại mái nhà xưởng tại các khu, cụm công nghiệp hoặc cơ quan công sở, bệnh viện, trang trại để lắp đặt pin phát điện bán sau đó đứng ra bán cho khách hàng. Hệ thống phát điện sau khi đầu tư chỉ cần lắp đặt thêm bộ biến áp, chuyển đổi thì bán cho khách hàng xung quanh rất tiện lợi. Dẫn bài học kinh nghiệm tại Bắc Ninh, chỉ sau 1 năm thực hiện Nghị định 58/2025/NĐ-CP, tỉnh này đã phát triển được hàng ngàn dự án điện mặt trời áp mái trên nhà xưởng các khu công nghiệp, qua đó đưa tổng công suất trên 800 Mwp, bằng 1 dự án thuỷ điện quy mô lớn và góp phần đáng kể giảm áp lực lên hệ thống.

Phản hồi từ người dân, doanh nghiệp

Anh Lê Xuân Sơn, một hộ dân đã đầu tư điện mặt trời mái nhà tại phường Trường Vinh chia sẻ: Qua thông tin nhà tư vấn lắp đặt pin áp mái, anh mới được biết nhà nước vừa nâng sản lượng điện dư được bán từ 20% lên 50%.

Đây là cơ hội đối với các hộ và đơn vị lắp đặt công suất từ 30 đến dưới 99 kWp. Còn gia đình mới đầu tư điện áp mái năm 2025, chủ yếu để dùng trong nhà kèm với điện lưới, sẽ xem xét bán khi có nhu cầu.

Công ty CP Khoa học công nghệ Tảo Việt Nam (xã Quỳnh Anh) đã quyết định đầu tư 12 tỷ đồng lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời công suất trên 1 Mwp áp mái nhà xưởng. Sau khi có hệ thống điện mặt trời đã góp phần đảm bảo nguồn điện ổn định cho doanh nghiệp sản xuất, giảm được 50 triệu đồng tiền điện mỗi tháng; sản lượng điện dư bán lên lưới mỗi năm được vài trăm triệu đồng.

Ông Nguyễn Văn Hùng- Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc chia sẻ: Thời điểm đầu tư hệ thống pin, doanh nghiệp cố gắng cân đối và dự kiến 10 năm tới sẽ hoàn vốn. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất khi lắp hệ thống pin mặt trời là có điện sạch để sản xuất và phát triển du lịch và sau nữa có sản lượng dư thì bán lên lưới.

Nói về những vướng mắc thực tế, đại diện các doanh nghiệp thi công pin áp mái cho biết, rào cản lớn nhất đối với các hợp đồng công suất từ 100 kWp trở lên hiện nay nằm ở thủ tục đăng ký tại Sở Công Thương và khâu đấu nối phía Công ty Điện lực Nghệ An. Bên cạnh đó, việc quy định hệ thống trên 100 kWp phải có thiết bị giám sát an toàn cũng làm chi phí đầu tư ban đầu tăng thêm 50 - 80 triệu đồng/dự án. Vì vậy, các doanh nghiệp đề xuất Nhà nước cần linh hoạt, nâng ngưỡng lên 500 kWp để khuyến khích, tạo động lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, chủ trang trại mạnh dạn đầu tư.

Tiến sĩ Lê Khắc Bình, chuyên gia tư vấn năng lượng tái tạo (Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vinh) chia sẻ: Để đón đầu xu hướng, người dân và doanh nghiệp hiện nay đều tham vấn thông tin rất kỹ trước khi đầu tư lắp đặt. Bên cạnh việc chọn thiết bị đạt chuẩn, việc tìm kiếm các nhà cung cấp, đơn vị thi công uy tín là yếu tố cốt lõi. Có như vậy, công tác bảo dưỡng sau này mới được đảm bảo, giúp hệ thống vận hành bền bỉ và đạt hiệu suất phát điện tối đa.