Có nên tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học?

Hai góc nhìn về kỳ thi "2 trong 1"

Trao đổi với Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An, GS.TS.NGƯT Cao Cự Giác - Phó Trưởng khoa Hóa học - Trường Sư phạm - Trường Đại học Vinh cho rằng, Kỳ thi "2 trong 1" ra đời như một nỗ lực tối ưu hoá nguồn lực quốc gia, giúp giảm đáng kể thời gian, chi phí và áp lực thi cử cho hàng triệu học sinh và gia đình so với giai đoạn tổ chức nhiều kỳ thi riêng.

Tuy nhiên, theo ông, việc cùng lúc thực hiện hai mục tiêu là công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Một bên hướng tới đánh giá chuẩn kiến thức phổ thông, trong khi bên còn lại đòi hỏi khả năng phân hóa cao để tuyển chọn thí sinh phù hợp với từng ngành đào tạo. Sự khác biệt về mục tiêu khiến một bài thi chung khó có thể đáp ứng trọn vẹn cả hai yêu cầu.

Điều này cũng khiến áp lực điểm số đối với học sinh gia tăng, trong khi việc định hướng năng lực và nghề nghiệp chưa được quan tâm đúng mức.

Từ thực tế đó, GS.TS.NGƯT Cao Cự Giác cho rằng, việc tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học không đơn thuần là thay đổi kĩ thuật, mà là bước chuyển dịch chiến lược nhằm đưa giáo dục Việt Nam về đúng quỹ đạo vận hành của các nền giáo dục tiên tiến.

“

Việc tách bạch sẽ giúp kỳ thi tốt nghiệp THPT trở về đúng chức năng công nhận trình độ học vấn phổ thông, đồng thời trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các trường đại học trong xây dựng phương thức tuyển sinh phù hợp với triết lí đào tạo và nhu cầu nhân lực.

GS.TS.NGƯT Cao Cự Giác – Phó Trưởng khoa Hóa học - Trường Sư phạm - Trường Đại học Vinh

Trong khi đó, dưới góc nhìn của người trực tiếp quản lý một trường THPT, thầy Cao Thanh Bảo - Hiệu trưởng Trường THPT Hà Huy Tập cho biết không đồng tình với đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học hoặc bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay.

Theo thầy Bảo, từ năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ tổ chức một kỳ thi với mục tiêu chính là xét công nhận tốt nghiệp THPT. Trong khi đó, các cơ sở giáo dục đại học đã được trao quyền tự chủ tuyển sinh và có thể lựa chọn nhiều phương thức khác nhau như sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT, xét học bạ, tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy hoặc sử dụng chứng chỉ quốc tế.

Theo ông, việc phần lớn các trường đại học vẫn lựa chọn kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT làm căn cứ xét tuyển cho thấy kỳ thi này vẫn đảm bảo được độ tin cậy và khả năng phục vụ tuyển sinh.

"Nếu kỳ thi không đáp ứng được yêu cầu thì các trường đại học đã không tiếp tục lựa chọn phương thức này", thầy Bảo nhận định.

Theo thầy Cao Thanh Bảo, việc duy trì một kỳ thi chung còn mang ý nghĩa nhân văn, nhất là với học sinh ở vùng sâu, vùng xa. Trước đây, khi các trường đại học tổ chức tuyển sinh riêng, nhiều học sinh phải di chuyển đến các thành phố lớn để dự thi nhiều đợt, vừa tốn kém chi phí, vừa tạo áp lực cho gia đình. Theo ông, cũng không thể khẳng định các kỳ thi riêng sẽ hoàn toàn không phát sinh tiêu cực.

Đề cập đến những sai phạm xảy ra tại một số địa phương trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, thầy Cao Thanh Bảo cho rằng đây là những vụ việc cá biệt cần được xử lý nghiêm, nhưng không nên vì thế mà phủ nhận vai trò của cả một kỳ thi quốc gia đã được tổ chức ổn định trong nhiều năm.

Theo ông, điều cần làm không phải là bỏ hay tổ chức thêm một kỳ thi khác mà là tiếp tục hoàn thiện quy trình tổ chức theo hướng khách quan, minh bạch hơn. Về công tác tổ chức, ông đề xuất có thể bố trí học sinh của nhiều trường cùng dự thi trong một phòng thi, đồng thời tăng số lượng đề gốc nhằm hạn chế nguy cơ lộ lọt đề hoặc trao đổi đáp án. Cùng với đó, cần tiếp tục thực hiện việc điều động giáo viên coi thi chéo giữa các đơn vị và bảo đảm nguyên tắc giáo viên không coi thi môn mình đang trực tiếp giảng dạy.

Theo thầy Bảo, một giải pháp quan trọng khác là đẩy nhanh lộ trình tổ chức các bài thi trắc nghiệm trên máy tính. Việc ứng dụng công nghệ sẽ góp phần giảm sự can thiệp của con người trong các khâu coi thi, chấm thi, qua đó nâng cao tính minh bạch, khách quan và củng cố niềm tin của xã hội đối với kỳ thi.

Giảm áp lực từ các kỳ thi riêng

Thực tế cho thấy, dù chưa tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, nhiều trường đại học lớn hiện đã tổ chức các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy để làm căn cứ xét tuyển.

Tuy nhiên, việc ngày càng có nhiều kỳ thi riêng cũng tạo thêm áp lực đối với học sinh.

Theo thầy Cao Thanh Bảo, mỗi trường hoặc nhóm trường có cấu trúc đề thi, hình thức và yêu cầu đánh giá khác nhau. Điều này khiến học sinh không chỉ tập trung ôn tập cho kỳ thi tốt nghiệp THPT mà còn phải dành nhiều thời gian làm quen với từng dạng đề của các trường đại học. Sự khác biệt về cấu trúc và cách đánh giá giữa các kỳ thi khiến quá trình ôn tập trở nên nặng nề, gia tăng áp lực đối với thí sinh, đặc biệt trong năm cuối cấp.

Bên cạnh áp lực học tập, học sinh còn phải đăng ký nhiều kỳ thi, di chuyển đến các điểm thi ở nhiều địa phương khác nhau. Đối với học sinh ở khu vực nông thôn, miền núi hoặc có điều kiện kinh tế còn khó khăn, đây là gánh nặng không nhỏ về thời gian và chi phí.

“

Các cơ sở giáo dục đại học cần tăng cường phối hợp, tiến tới sử dụng chung kết quả của các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy thay vì mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng; đồng thời, mở rộng địa điểm tổ chức đến tất cả các tỉnh, thành phố nhằm tạo điều kiện cho học sinh được dự thi ngay tại địa phương, giảm chi phí đi lại và bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng.

Thầy Cao Thanh Bảo - Hiệu trưởng Trường THPT Hà Huy Tập

Nói về điều này, GS.TS.NGƯT Cao Cự Giác cho rằng việc các trường đại học chủ động tổ chức các kỳ thi riêng là bước phát triển phù hợp với chủ trương tự chủ đại học. Các kỳ thi như đánh giá năng lực, đánh giá tư duy không chỉ đa dạng hóa phương thức tuyển sinh mà còn hướng tới đánh giá năng lực tư duy, khả năng giải quyết vấn đề của thí sinh thay vì chỉ kiểm tra kiến thức ghi nhớ.

Qua quá trình triển khai, nhiều kỳ thi đã từng bước khẳng định được uy tín nhờ khả năng phân hóa tốt và dự báo khá chính xác kết quả học tập của sinh viên ở bậc đại học.

Tuy nhiên, theo ông, việc phát triển theo hướng "mỗi trường một kỳ thi", đang bộc lộ nhiều bất cập khi học sinh phải ôn tập theo nhiều cấu trúc đề khác nhau, tham gia nhiều kỳ thi để gia tăng cơ hội trúng tuyển, kéo theo áp lực về thời gian, chi phí và lệ phí dự thi, đặc biệt đối với học sinh ở các địa phương xa trung tâm.

Theo GS.TS.NGƯT Cao Cự Giác, trong bối cảnh hiện nay, giải pháp không phải là quay trở lại mô hình mỗi trường đại học tổ chức một kỳ thi độc lập, mà cần xây dựng một hệ sinh thái tuyển sinh liên kết dựa trên các kỳ thi đánh giá năng lực chuẩn hóa ở quy mô liên trường hoặc theo vùng.

Theo đó, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo cơ chế, khuyến khích hình thành các liên minh giữa các trường đại học hoặc các trung tâm khảo thí độc lập có đủ năng lực xây dựng những bài thi chất lượng, có khả năng đánh giá năng lực tư duy và khả năng vận dụng của người học.

Bên cạnh đó, các trường đại học cần tăng cường công nhận và sử dụng chung kết quả các kỳ thi đánh giá năng lực, thay vì tổ chức riêng lẻ. Khi đó, mỗi thí sinh chỉ cần tham gia một hoặc hai kỳ thi chuẩn hóa nhưng có thể sử dụng kết quả để đăng ký xét tuyển vào nhiều cơ sở đào tạo khác nhau.

Ông cũng cho rằng, việc đẩy mạnh chuyển đổi số, liên thông dữ liệu tuyển sinh và tích hợp kết quả các kỳ thi vào cơ sở dữ liệu quốc gia sẽ giúp quá trình xét tuyển minh bạch, thuận tiện hơn, đồng thời giảm đáng kể áp lực thi cử và chi phí cho học sinh.

Theo các nhà giáo, dù tiếp tục duy trì hay điều chỉnh mô hình tổ chức, mục tiêu cuối cùng vẫn là xây dựng một kỳ thi khách quan, minh bạch, bảo đảm công bằng, đồng thời giảm áp lực và chi phí cho học sinh.