"Cú hích" đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển

Nỗ lực từ cơ sở

Đền Canh (xã Bình Minh) là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, thờ Đức Thánh Canh cùng các vị thần có công hộ quốc, bảo dân. Gần 10 năm sau khi được công nhận di tích, đầu tháng 4/2026, lần đầu tiên Lễ hội Đền Canh được tổ chức, thu hút đông đảo người dân và du khách. Bên cạnh hoạt động tín ngưỡng, lễ hội còn tạo không gian sinh hoạt văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian, góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống của địa phương.

Ông Vũ Văn Quyền - Phó Chủ tịch UBND xã Bình Minh cho biết, xác định đền Canh là một trong những điểm nhấn văn hóa, tâm linh, sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã đã xây dựng kế hoạch tôn tạo, phát huy giá trị di tích. Cùng với nguồn lực của Nhà nước, địa phương vận động nhân dân và du khách đóng góp hơn 4 tỷ đồng để tu bổ di tích, xây dựng các thiết chế văn hóa, tạo điều kiện tổ chức lễ hội.

Việc đầu tư cho đền Canh nằm trong kế hoạch tôn tạo di tích, phát triển danh lam, thắng cảnh gắn với du lịch sinh thái của xã giai đoạn 2025 - 2030. Đây cũng là hướng đi phù hợp với lợi thế của địa phương khi xã Bình Minh có 7 di tích đã được xếp hạng, trong đó có 2 di tích cấp quốc gia.

Theo lãnh đạo xã Bình Minh, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển. Vì vậy, địa phương xác định đầu tư cho văn hóa cũng chính là đầu tư cho con người, cộng đồng và sự phát triển lâu dài. Ngoài ra, xã đang tập trung nguồn lực bảo tồn di sản, xây dựng thiết chế văn hóa, khôi phục các giá trị truyền thống; đồng thời, khuyến khích người dân, doanh nghiệp đầu tư các cơ sở, dịch vụ văn hóa, du lịch, thể thao.

Qua trao đổi, ông Vũ Văn Quyền nói thêm: Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 28 của Quốc hội, xã dự kiến dành từ 5 - 10% ngân sách cho các hoạt động văn hóa, thông tin, thể thao; hỗ trợ các thôn, xóm xây dựng nhà văn hóa với mức 500 triệu đồng/nhà. Cùng với nguồn lực của địa phương, các thôn, xóm còn được tiếp cận các chính sách hỗ trợ của tỉnh và chương trình mục tiêu quốc gia.

Tại xã Con Cuông, những chính sách hỗ trợ của tỉnh cũng đang trở thành nguồn lực thiết thực cho công tác bảo tồn văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Xã đã thực hiện chính sách hỗ trợ 12 câu lạc bộ bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể với tổng kinh phí 60 triệu đồng; đồng thời, tiếp tục kiện toàn tổ chức, hướng dẫn các câu lạc bộ xây dựng quy chế hoạt động.

Năm 2025, 3 thôn, bản được hỗ trợ thiết bị phục vụ sinh hoạt văn hóa như tivi, hệ thống loa, với tổng kinh phí 80 triệu đồng. Xã cũng đề xuất hỗ trợ xây dựng sân lễ hội, sân khấu và bổ sung trang thiết bị phục vụ các hoạt động văn hóa cộng đồng. Đối với hệ thống di tích, xã Con Cuông hiện có 3 di tích được xếp hạng, trong đó, 1 di tích cấp quốc gia và 2 di tích cấp tỉnh. Hàng năm, nhờ kinh phí của tỉnh đã cấp 24 triệu đồng để hỗ trợ cho người trực tiếp trông coi di tích.

Ông Phan Trọng Trung - Phó Chủ tịch UBND xã cho rằng, với một địa bàn miền núi còn nhiều khó khăn như xã Con Cuông, các chính sách hỗ trợ của tỉnh có ý nghĩa rất lớn. Không chỉ bổ sung nguồn lực để duy trì hoạt động của các câu lạc bộ, hỗ trợ nghệ nhân, hoàn thiện thiết chế văn hóa, chính sách còn tạo động lực để người dân và cộng đồng chủ động tham gia gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần nâng cao đời sống tinh thần ở cơ sở.

Những chính sách thiết thực

Trong thời gian qua, HĐND tỉnh đã ban hành nhiều nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển văn hóa, tạo thêm nguồn lực cho cơ sở và mang lại những chuyển biến tích cực. Các chính sách đã góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa; duy trì, phát triển các hoạt động văn hóa cộng đồng; đồng thời, động viên, khuyến khích đội ngũ nghệ nhân, nghệ sĩ tiếp tục cống hiến, truyền dạy và sáng tạo.

Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các chính sách của tỉnh về phát triển văn hóa đã tạo thêm nguồn lực đáng kể cho cơ sở. Chỉ tính giai đoạn từ ngày 1/1/2024 đến 30/6/2026, riêng 3 nghị quyết về hỗ trợ nghệ nhân, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, phát triển đời sống văn hóa cơ sở đã được bố trí hơn 117 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh.

Theo bà Trần Thị Mỹ Hạnh - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các nghị quyết được ban hành đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai đồng bộ các chính sách hỗ trợ trong lĩnh vực di sản, văn hóa cơ sở và nghệ thuật biểu diễn trên địa bàn tỉnh. Qua thực tiễn triển khai, các chính sách cơ bản đạt mục tiêu đề ra, đáp ứng yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, đồng thời góp phần nâng cao đời sống văn hóa ở cơ sở.

Song song với kết quả đạt được, các chính sách về văn hóa cũng bộc lộ một số khó khăn, bất cập, trong đó, nguồn kinh phí hỗ trợ tu bổ, tôn tạo di tích chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Nghệ An hiện có 497 di tích đã được xếp hạng các cấp, trong đó, phần lớn là các công trình bằng gỗ, có tuổi đời hàng trăm năm và chịu tác động thường xuyên của thời tiết nên xuống cấp nhanh. Trong khi đó, tổng kinh phí hỗ trợ tu bổ, tôn tạo di tích trong cả giai đoạn 2023 - 2027 chỉ 50 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế.

Chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cũng chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng trong những năm đầu triển khai. Nguyên nhân chủ yếu là phần lớn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh tại Nghệ An là các lễ hội truyền thống, thường diễn ra vào đầu năm, trong khi việc bố trí kinh phí thực hiện theo năm ngân sách khiến thời điểm hỗ trợ chưa thực sự phù hợp.

Bên cạnh đó, các quy định pháp luật về di sản văn hóa có sự thay đổi, trong đó, Nghị định số 39/2024/NĐ-CP yêu cầu phải xây dựng đề án, trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định, UBND tỉnh phê duyệt trước khi triển khai chính sách. Những yêu cầu này khiến quá trình chuẩn bị và thực hiện chính sách kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ hỗ trợ và tổ chức các hoạt động bảo tồn, phát huy di sản.