Đê sông xuống cấp trước mùa mưa lũ: Nỗi lo hiện hữu

Dân ven đê thấp thỏm trước mùa mưa bão

Những ngày cuối tháng 7, có mặt trên tuyến đê sông Lam đoạn qua các xóm Thanh Lĩnh 1, 2, 3 (xã Đại Đồng), chúng tôi ghi nhận nhiều dấu hiệu xuống cấp. Thân đê nhỏ hẹp, chủ yếu được đắp bằng đất từ nhiều năm trước, mặt đê lồi lõm, cỏ dại mọc um tùm, nhiều vị trí xuất hiện tổ mối ăn sâu vào thân đê, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn trong mùa mưa lũ.

Chị Nguyễn Thị Quyên, xóm Thanh Lĩnh 3 chia sẻ: "Đê thấp lắm, mối ăn rỗng cả trong thân đê. Mỗi lần có mưa lớn hay nước sông lên là cả nhà không ai dám ngủ. Đợt bão số 10 năm 2025 nước tràn qua mặt đê, chảy thẳng vào làng, cả xóm phải di tản trong đêm. Chúng tôi chỉ mong Nhà nước sớm đầu tư làm lại tuyến đê để bà con yên tâm sinh sống".

Theo anh Nguyễn Văn Thái, quản lý đê xóm Thanh Lĩnh 3, đoạn đê qua khu vực này hiện bảo vệ trực tiếp hơn 500 hộ dân ven sông nhưng đã xuống cấp. Nếu không được đầu tư nâng cấp kịp thời, chỉ cần một trận lũ lớn hoặc nước dâng kéo dài thì nguy cơ xảy ra sự cố là rất cao.

Ông Tưởng Đăng Hào - Phó Chủ tịch UBND xã Đại Đồng cho biết, tuyến đê Thanh Lĩnh dài khoảng 7,5 km, giữ vai trò bảo vệ hơn 2.000 hộ dân cùng khoảng 3.000 ha đất sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, hiện có trên 3 km thân đê đã xuống cấp; phần lớn thân đê được đắp bằng đất, mặt đê nhỏ hẹp, nhiều vị trí bị mối xâm hại tạo thành các khoang rỗng bên trong.

Tuyến đê Đồng Văn dài khoảng 7 km cũng xuất hiện nhiều vết nứt dọc thân đê, một số vị trí bị mối phá hoại, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn khi mưa lũ xảy ra.

Theo ông Hào, trước mắt địa phương chỉ có thể xử lý tạm thời bằng cách đào phá tổ mối, khoan phụt vữa và chủ động xây dựng phương án sơ tán người dân ở khu vực nguy hiểm. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế. Về lâu dài, các tuyến đê cần được đầu tư nâng cấp đồng bộ, bởi chỉ cần một điểm xảy ra sự cố sẽ ảnh hưởng đến cả vùng hạ lưu.

Không chỉ Đại Đồng, tại xã Quỳnh Anh, tuyến đê dọc sông Mơ nhiều năm nay vẫn chủ yếu là đê đất đắp thủ công. Sau nhiều mùa mưa lũ, nhiều đoạn bị sạt lở, mặt đê thu hẹp, làm giảm khả năng chống lũ.

Ông Trần Văn Tú, người dân xã Quỳnh Anh chia sẻ: "Mỗi khi mưa lớn, nước sông Mơ dâng cao tràn qua những đoạn đê hư hỏng. Đầm nuôi tôm bị ngập, nhà cửa cũng bị ảnh hưởng. Chúng tôi mong tuyến đê sớm được đầu tư nâng cấp để bà con không còn phải thấp thỏm mỗi mùa mưa bão".

Theo ông Bùi Xuân Trúc - Trưởng phòng Kinh tế UBND xã Quỳnh Anh, tuyến đê sông Mơ đi qua địa bàn dài khoảng 12 km, có vai trò bảo vệ hơn 100 ha nuôi tôm và hàng nghìn hộ dân. Hiện mới có khoảng 5 km phía bờ Đông được đầu tư kiên cố, trong khi khoảng 5 km bờ Tây vẫn là đê đất đã xuống cấp, nhiều vị trí sạt lở. Hằng năm, địa phương đều bố trí kinh phí sửa chữa tạm thời, song sau mỗi mùa mưa bão, nhiều đoạn tiếp tục hư hỏng.

Theo thống kê, trên địa bàn huyện Quỳnh Lưu (cũ) hiện có hơn 52 km đê sông gồm đê sông Thái, sông Mơ, kênh tiêu Bến Hải và sông Hàu. Trong đó mới khoảng 22 km được nâng cấp, còn hơn 30 km vẫn là đê đất, chỉ đáp ứng khả năng chống chịu triều cường và bão cấp 6-7.

Cần đầu tư đồng bộ để bảo đảm an toàn lâu dài

Không chỉ đối mặt với nguy cơ mất an toàn đê điều, nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh còn chịu áp lực ngày càng lớn từ tình trạng sạt lở bờ sông.

Tại đoạn đê sông Lam qua xóm Thạch Sơn 3 (xã Anh Sơn), dấu tích của trận lũ năm 2025 vẫn còn hiện hữu. Tuyến đê kết hợp đường bê tông dọc bờ sông - trục giao thông quan trọng kết nối xóm Thạch Sơn 3 với trung tâm xã và các khu vực lân cận đã bị dòng nước khoét sâu, cuốn trôi nhiều đoạn.

Hàng loạt mảng bê tông, cây cối và bụi tre đổ sập xuống lòng sông; có đoạn bị đứt gãy hoàn toàn dài hơn 300 mét, khiến việc đi lại của người dân gặp nhiều khó khăn.

Bà Nguyễn Thị Lam, người dân xóm Thạch Sơn 3 cho biết, trước đây tuyến đường này là lối đi chính của người dân trong xóm. Sau khi xảy ra sạt lở, bà con phải đi vòng qua tuyến đường khác để vào trung tâm xã, quãng đường xa hơn và mất nhiều thời gian.

Không chỉ gây khó khăn cho việc đi lại, đoạn đê sông Lam bị sạt lở còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn trong mùa mưa lũ. Nếu tình trạng xói lở tiếp tục diễn ra, diện tích đất sản xuất của người dân có thể tiếp tục bị thu hẹp.

Vào thời điểm mực nước sông dâng cao, nước có nguy cơ tràn qua đoạn đê bị sạt lở, gây ngập úng khu vực phía trong và ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất của người dân. Vì vậy, việc sớm đầu tư gia cố, nâng cấp tuyến đê được địa phương xác định là yêu cầu cấp thiết.

Theo ông Trần Nguyên Sơn - chuyên viên Phòng Kinh tế UBND xã Anh Sơn, trận lũ năm 2025 đã khiến hơn 1 km bờ sông Lam bị sạt lở nghiêm trọng. Không chỉ hạ tầng giao thông bị hư hỏng, nhiều ngôi nhà ven sông cũng xuất hiện các vết nứt do hàm ếch sạt lở ăn sâu vào khu dân cư. Địa phương xác định xây dựng tuyến kè kiên cố là giải pháp lâu dài nhằm bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân và hạ tầng thiết yếu. Tuy nhiên, do tổng mức đầu tư quá lớn, dự án rất cần được cấp trên quan tâm hỗ trợ để sớm triển khai.

Theo Chi cục Thủy lợi Nghệ An, toàn tỉnh hiện có khoảng 129 km đê sông làm nhiệm vụ chống lũ cho vùng hạ lưu các sông Mơ, Hoàng Mai, Thái và Bùng. Đến nay, 75 km đã được đầu tư gia cố, còn 54 km vẫn chưa được nâng cấp. Phần lớn các đoạn đê chưa được đầu tư là đê đất, nền yếu, thường xuyên xảy ra sạt trượt khi mưa lớn hoặc nước lũ dâng cao.

Nguyên nhân chủ yếu là do nguồn vốn đầu tư còn hạn chế. Trong điều kiện ngân sách khó khăn, tỉnh ưu tiên tập trung nguồn lực đầu tư các tuyến bờ kè và những đoạn đê xung yếu trên sông Lam nhằm bảo đảm an toàn phòng, chống thiên tai. Đối với các tuyến đê còn lại trên sông Mơ, sông Hoàng Mai, sông Thái và sông Bùng, tỉnh sẽ xây dựng lộ trình, bố trí nguồn lực để từng bước đầu tư nâng cấp theo thứ tự ưu tiên trong thời gian tới.

Hiện, toàn tỉnh có 5 trọng điểm đê xung yếu trên tuyến đê tả Lam gồm: Yên Xuân (xã Hưng Nguyên Nam), Phú Khánh (xã Lam Thành), Hòa Lạc (xã Vạn An), Cẩm Thái (xã Đại Đồng) và Phương Kỷ (xã Đô Lương). Các vị trí này đều đã được UBND tỉnh phê duyệt phương án hộ đê trong mùa mưa bão.

Đại diện Chi cục Thủy lợi Nghệ An cho biết, trước mỗi mùa mưa bão, Sở Nông nghiệp và Môi trường đều tổ chức kiểm tra hiện trạng hệ thống đê điều, xác định các vị trí xung yếu để xây dựng phương án hộ đê. Đối với tuyến đê tả Lam, công tác quản lý do các Hạt Quản lý đê trực thuộc Chi cục Thủy lợi đảm nhiệm; các tuyến đê còn lại do UBND các xã, phường trực tiếp quản lý. Trong mùa mưa bão, lực lượng tại chỗ được huy động thường xuyên tuần tra, canh gác nhằm phát hiện sớm các sự cố phát sinh.

Đối với từng trọng điểm xung yếu, các địa phương đều xây dựng phương án ứng phó theo phương châm "4 tại chỗ", chuẩn bị đầy đủ lực lượng, vật tư, phương tiện và hậu cần để sẵn sàng xử lý khi có tình huống xảy ra.

Những năm qua, Nghệ An đã ưu tiên nhiều nguồn lực đầu tư hệ thống đê sông. Tuy nhiên, trước yêu cầu đầu tư rất lớn trong khi nguồn lực còn hạn chế, nhiều tuyến đê vẫn chưa được nâng cấp đồng bộ. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, thời tiết diễn biến ngày càng cực đoan, mưa lớn và lũ xuất hiện với tần suất cao hơn, tạo áp lực lớn đối với hệ thống đê điều hiện có.

Để giảm thiểu thiệt hại, ngành Thủy lợi đề nghị các địa phương tiếp tục rà soát các điểm đê xung yếu, chuẩn bị đầy đủ phương án sơ tán dân, tăng cường tuần tra, kiểm tra nhằm phát hiện và xử lý kịp thời các sự cố ngay từ khi mới phát sinh. Về lâu dài, cần từng bước kiên cố hóa các tuyến đê còn yếu, kết hợp xử lý sạt lở bờ sông, xây dựng kè bảo vệ khu dân cư và hoàn thiện hệ thống quản lý đê điều. Đây là giải pháp căn cơ nhằm bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản của người dân, đồng thời góp phần ổn định sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội ở các vùng hạ lưu trước diễn biến ngày càng cực đoan của thiên tai.