Đền Cả (xã Đại Đồng) đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Lịch sử cấp tỉnh

Đền Cả tọa lạc tại thôn Đông Thượng, xã Đại Đồng. Đền được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng, thờ Đức Thánh Cả - Nguyễn Thù và các vị tiền nhân có công lớn trong việc mở mang, khai khẩn đất đai, chiêu dân, lập ấp, xây dựng và phát triển làng, xã.

Theo các tài liệu cổ, Đức Thánh Cả tên thật là Nguyễn Thù, húy Nguyễn Châu Chu, thụy Phong Công, người làng Bình Hồ, huyện Đông An, phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên (nay là làng Bình Hồ, xã Xuân Trúc, tỉnh Hưng Yên).

Ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình dòng dõi, nhiều đời khoa cử, làm quan. Năm 1487, Khoa thi Đinh Mùi, niên hiệu Hồng Đức thứ 18, triều Vua Lê Thánh Tông, ông thi đỗ đệ Tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Tên của ông được khắc trên văn bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội.

Trải qua các đời vua, bằng tài năng và đức độ, lòng trung thành và sự liêm khiết của mình, Nguyễn Thù được triều đình Lê Sơ hết mực tin tưởng, trọng dụng, dân chúng tuân phục, ủng hộ.

Những năm đầu thế kỷ XVI, nhà Hậu Lê suy yếu, ông từ quan về quê ở Hải Hưng, sau đó cùng với gia đình chạy loạn đến xứ Đồng Luân, tổng Đại Đồng, trấn Nghệ An (nay là xã Đại Đồng, tỉnh Nghệ An). Tại đây, thấy cảnh thế núi sông hùng vĩ, giao thông thủy bộ thuận lợi, ông cùng đoàn người dừng chân, tổ chức khai khẩn đất đai, định danh điền địa, chiêu mộ dân cư, lập làng, lập xóm.

Dưới sự lãnh đạo, chỉ huy của Nguyễn Thù, trải qua nhiều năm tháng, từ một vùng quê hoang vắng, làng Lãng Khê đã nên hình, nên thế, là nơi quần tụ của một vùng dân cư trù phú.

Tưởng nhớ công lao to lớn của ông trong việc “khai sơn, phá thạch, dạy dân dẫn thủy, nhập điền”, nhân dân làng Lãng Khê đã tôn ông làm Thành hoàng làng, lập đền thờ phụng.

Ngoài ra, trong đền còn hợp tự một số vị thần khác như: Bản cảnh Lạng Sơn - Bạch y Công chúa; Bản cảnh Đào Sơn tam động; Bản cảnh Thạch Sơn - Yên Hạ; Bản cảnh Lô Sơn; Bản cảnh Voi Sơn; Bản cảnh Viên Sơn - Giáo thụ Trịnh Kiệm (thầy dạy học của cụ Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh).

Hiện đền tọa lạc trên một khu đất rộng hơn 6.000m2 với 3 tòa Hạ điện, Trung điện và Thượng điện, cùng nhiều công trình phụ trợ khác. Trong đền, hiện còn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật cổ có giá trị như: Long ngai, Bài vị, Hương án, tài liệu chữ Hán…

Hằng năm, tại đền diễn ra nhiều kỳ lễ quan trọng như: Lễ Khai hạ (mùng 4 tháng Giêng), Lễ Kỳ phúc (mùng 6 tháng 6), Lễ Đông tế (ngày lành trong tháng 11), Lễ Chạp đền (ngày mùng 1 tháng Chạp)… Trong đó, Lễ Chạp đền là lễ hội chính, có quy mô lớn nhất, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về chiêm bái, thắp hương, tưởng niệm.

Từ ý nghĩa đó, đền Cả, xã Đại Đồng được xếp hạng Di tích Lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 684/QĐ-UBND, ngày 26/02/2026 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An.