Đọc sách để giữ chiều sâu cho con người trong thời đại số

Điều này càng đúng hơn khi Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra một yêu cầu rất rõ: Phát triển văn hóa phải được đặt ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội; văn hóa phải trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển đất nước. Muốn văn hóa thực sự trở thành một sức mạnh, chúng ta không thể không chăm lo cho năng lực tiếp nhận tri thức, cho chiều sâu nhận thức, cho khả năng học tập suốt đời của xã hội. Nói cách khác, không thể xây dựng một đất nước mạnh về văn hóa nếu xã hội ấy đánh mất thói quen đọc, hoặc chỉ còn quen với những mẩu thông tin ngắn ngủi, rời rạc, dễ bị cuốn đi trong nhịp sống số.

Thực tế hiện nay cho thấy, chúng ta không hẳn đang sống trong một thời kỳ “ít đọc”, mà đúng hơn là trong một thời kỳ “đọc khác”. Con người hôm nay tiếp xúc với chữ nghĩa mỗi ngày, thậm chí rất nhiều, qua mạng xã hội, báo điện tử, các nền tảng số, tin nhắn, video có phụ đề, vô vàn dòng trạng thái và những thông tin cập nhật liên tục. Nhưng đọc nhiều không đồng nghĩa với đọc sâu. Điều đáng lo ngại là khi nhịp sống số ngày càng nhanh, khi các nền tảng công nghệ được thiết kế để giữ người dùng trong một trạng thái liên tục chuyển động, thì khả năng tập trung, suy ngẫm và đi đến tận cùng của một vấn đề cũng có nguy cơ bị bào mòn.

Đó là thách thức lớn nhất của văn hóa đọc hôm nay. Không chỉ là chuyện người trẻ có còn yêu sách giấy hay không. Không chỉ là chuyện thư viện có đông người hay không. Mà là chuyện con người có còn đủ kiên nhẫn để ngồi lại với một cuốn sách, có còn đủ khao khát để đọc một cách chậm rãi, có còn đủ chiều sâu để biến việc đọc thành sự trưởng thành trong nhận thức hay không. Khi đọc bị thay thế bởi lướt, khi suy ngẫm bị thay thế bởi phản ứng tức thời, khi tri thức bị thay thế bởi cảm giác “đã biết” nhờ vài dòng tóm tắt ngắn, thì xã hội có thể giàu thông tin hơn nhưng chưa chắc đã giàu hiểu biết hơn.

Ở góc độ này, văn hóa đọc không chỉ là câu chuyện của ngành xuất bản hay giáo dục, mà là câu chuyện của chất lượng con người trong thời đại mới. Một xã hội nếu quen với việc đọc nhanh, hiểu nông, phản ứng vội, rất dễ trở nên mệt mỏi trước những vấn đề phức tạp, dễ bị dẫn dắt bởi cảm xúc nhất thời, dễ thiếu bản lĩnh trước những luồng thông tin trái chiều. Ngược lại, một xã hội biết đọc sâu sẽ có năng lực phân tích tốt hơn, khả năng phản biện lành mạnh hơn, sức đề kháng văn hóa mạnh hơn và cả năng lực sáng tạo cũng bền vững hơn. Chính vì vậy, đọc sách hôm nay không phải là một thói quen “cũ” cần được gìn giữ vì hoài niệm, mà là một kỹ năng sống còn để con người tồn tại một cách thông minh và có phẩm giá trong thời đại số.

Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia phát triển đã không xem văn hóa đọc là một hoạt động phong trào, mà coi đó là một chiến lược dài hạn để xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực và bồi đắp năng lực cạnh tranh quốc gia. Họ đầu tư mạnh cho thư viện, cho giáo dục đọc từ sớm, cho không gian học tập cộng đồng, cho kết nối giữa sách, công nghệ và đời sống thường nhật. Điều đáng chú ý là ở những nơi văn hóa đọc phát triển, sách không bị đặt tách biệt khỏi cuộc sống, mà trở thành một phần tự nhiên của nhịp sống xã hội. Trẻ em lớn lên cùng sách trong gia đình. Thanh niên gặp sách trong trường học, trong thư viện, trong không gian công cộng. Người trưởng thành tiếp tục đọc như một nhu cầu phát triển bản thân, không phải chỉ để thi cử hay lấy bằng cấp.

Đó là điều Việt Nam rất cần suy nghĩ trong bối cảnh hiện nay. Chúng ta đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận trong việc phát triển xuất bản, tổ chức hội sách, thúc đẩy thư viện, lan tỏa Ngày Sách và Văn hóa đọc. Nhưng để văn hóa đọc thực sự trở thành một nền nếp xã hội thì còn cần nhiều hơn thế. Chúng ta cần chuyển từ tư duy vận động phong trào sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái đọc. Nghĩa là không chỉ tổ chức sự kiện, mà phải tạo ra môi trường để người dân muốn đọc, có điều kiện đọc và được nâng đỡ để duy trì việc đọc lâu dài.

Hệ sinh thái ấy trước hết phải bắt đầu từ gia đình. Một đứa trẻ thường không yêu sách vì những lời kêu gọi to tát, mà vì trong căn nhà của em có một góc sách, vì em thấy cha mẹ đọc, vì em được kể chuyện trước giờ đi ngủ, vì cuốn sách đầu tiên đến với em bằng hơi ấm của tình thân. Không có thiết chế nào thay thế được gia đình trong việc gieo mầm tình yêu đọc. Khi gia đình coi việc đọc là một phần của nếp sống, đứa trẻ sẽ lớn lên với cảm nhận rằng sách không phải vật xa lạ, mà là người bạn đồng hành.

Sau gia đình là nhà trường. Nhưng nhà trường muốn nuôi dưỡng văn hóa đọc thì không thể chỉ dừng ở yêu cầu “đọc để làm bài”. Đọc phải được trả lại ý nghĩa đẹp nhất của nó: khám phá thế giới, khám phá bản thân, mở rộng trí tưởng tượng, làm giàu tâm hồn. Nhà trường cần tạo ra không khí đọc tự nguyện, hứng thú, đa dạng, nơi học sinh không chỉ đọc sách giáo khoa mà còn đọc văn học, lịch sử, khoa học phổ thông, sách kỹ năng, sách về quê hương, đất nước và thế giới. Một học sinh biết đọc sâu hôm nay chính là một công dân có chiều sâu ngày mai.

Với Nghệ An, câu chuyện này càng có ý nghĩa đặc biệt. Đây là vùng đất giàu truyền thống hiếu học, giàu tinh thần vượt khó, giàu khát vọng vươn lên. Từ bao đời nay, Nghệ An đã được nhắc đến không chỉ bởi chiều sâu lịch sử, mà còn bởi truyền thống trọng chữ, trọng học, trọng đạo lý. Trong bối cảnh mới, truyền thống ấy cần được tiếp nối bằng một tinh thần mới của văn hóa đọc. Không chỉ là học để thi, để đỗ, để thành danh, mà còn là đọc để mở rộng tầm nhìn, để bồi đắp nhân cách, để hình thành lớp người Nghệ An vừa có tri thức, vừa có bản lĩnh, vừa có năng lực hội nhập mà vẫn gìn giữ được cốt cách văn hóa của quê hương mình.

Chính vì thế, đặt vấn đề về sách và văn hóa đọc không chỉ đang nói về một ngày kỷ niệm, mà đang chạm tới một mạch nguồn rất sâu của vùng đất này. Bởi với Nghệ An, đọc sách không chỉ là tiếp nhận kiến thức, mà còn là cách giữ gìn một truyền thống quý báu. Trong thời đại công nghệ, truyền thống ấy không thể chỉ được nhắc lại với niềm tự hào, mà cần được làm mới bằng những cách tiếp cận phù hợp hơn: thư viện thân thiện hơn, tủ sách cộng đồng hấp dẫn hơn, hoạt động đọc trong trường học sinh động hơn, kết nối giữa sách giấy và sách số linh hoạt hơn, và đặc biệt là sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường, chính quyền, tổ chức xã hội.