Đông Phái - Làng trong ký ức
Nếu gõ hai chữ Đông Phái trên Google, bạn sẽ tìm được bao nhiêu kết quả? Mất bao nhiêu giây để có câu trả lời? Có lẽ không nhiều. Nếu hỏi một người Nghệ An về làng Đông Phái, chưa chắc họ đã biết. Còn nếu hỏi làng nằm ở đâu, địa hình thế nào, có gì đặc biệt, câu trả lời có lẽ càng khó hơn.
.png)
Ngô Thục Khuyên / Trình bày: Hồng Toại • 10/11/2026
*****
Tôi muốn kể cho bạn nghe về một ngôi làng như thế. Một ngôi làng không còn nguyên vẹn hữu hình, nhưng chưa bao giờ mất đi trong tâm thức những người con quê hương. “Đông Phái ơi, ta quá nhớ mình/ Còn đâu quê cũ cho mình nhớ ta”. Câu thơ của Đại sứ Ngô Quang Xuân như tiếng lòng của người con xa quê, nhớ làng mà chẳng còn cảnh xưa để tìm về...
Một ngôi làng từng có tên trong lịch sử, từng có đình, chùa, giếng nước, sân đình, dòng sông đào thư thả chảy quanh làng, từng có những mái nhà quần tụ qua bao thế hệ, vậy mà hôm nay, người ta không còn tìm thấy làng trên bản đồ. Nhưng lạ thay, Đông Phái vẫn hiện hữu trong ký ức những người con xa quê, trong những câu chuyện của người già và trong câu ca dao vẫn được truyền tụng: “Trai Đông Phái, gái Phượng Lịch”.
Theo nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo dẫn lại, làng Đông Phái, thuộc xã Diễn Hoa, huyện Diễn Châu, Nghệ An, được lập vào năm Giáp Ngọ 1714, tên gọi ban đầu là Kẻ Tra. Cụ Trần Văn Thức cùng con cháu từ Phượng Lịch đến định cư, lập nghiệp; rồi 12 dòng họ Ngô, Đặng, Nguyễn, Cao… lần lượt tìm đến, cùng nhau khai phá đất đai, dựng xây xóm làng. Từ Quốc lộ 1, xuôi cầu đò Đông, qua làng Phượng Lịch là đến làng. Miền quê ấy nằm cách biển chừng 2 cây số, người Đông Phái từng gắn bó với nghề trồng bông, quay xa, kéo sợi. Nhà thơ Cao Xuân Thưởng, người làng Phượng Lịch, đã ghi lại hình ảnh ấy: “Một làng Đông Phái trong tôi / Là đêm trăng sáng em ngồi quay xa/ Là sân đình rợp bóng đa/ Là trưa yên ả tiếng gà thẳm sâu”.
Đông Phái không chỉ là một làng quê thuần nông mà còn là vùng đất có truyền thống văn hóa, hiếu học là niềm tự hào về con người và những giá trị được vun đắp qua nhiều thế hệ. Thế rồi, một biến cố đã làm thay đổi tất cả.
Sau 242 năm tồn tại, Đông Phái thực hiện chủ trương di dân xây dựng vùng kinh tế mới. Gần 300 gia đình rời quê, chuyển lên Nghĩa Đàn khai hoang, lập nghiệp. Ngôi làng trù phú xưa dần biến mất khỏi nơi cư trú cũ, chỉ còn lại vùng đất phục vụ sản xuất. Người dân dựng nhà mới, bắt đầu cuộc sống mới, nhưng không thể mang theo những con đường, giếng nước, mái đình, dòng sông và ký ức đã gắn bó từ thuở nhỏ. Với người Đông Phái, cuộc di dân ấy còn là cuộc chia xa với nơi chôn nhau cắt rốn.
Điều gì đã giữ những người con Đông Phái gắn bó với nhau khi ngôi làng xưa không còn? Cứ đến ngày 14 tháng Giêng âm lịch hằng năm, người làng từ khắp muôn phương, kể cả những người đang sinh sống ở nước ngoài, lại tìm về Nghĩa trang Chùa Nhãn, nơi tổ tiên và người thân yên nghỉ. Họ làm nên một lễ hội và họ gọi cuộc gặp gỡ ấy là: Hội ngộ Âm Dương.
Ngày hội bắt đầu bằng những nén hương thành kính. Trước phần mộ tổ tiên, người ta chắp tay tưởng nhớ người đã khuất. Rồi những cái bắt tay, những vòng ôm rối rít, người gọi tên nhau, người hỏi thăm gia đình, con cháu. Nhìn họ dáo dác tìm nhau giữa dòng người, vừa nhận ra đã vội ôm chầm lấy nhau trong những nụ cười, có cả nước mắt là niềm tủi thân khó gọi thành lời. Ở đó, người già kể chuyện làng xưa, người trẻ lắng nghe để hiểu hơn về quê hương mình. Đông Phái hiện về qua những câu chuyện về đình làng, giếng Cầu, chùa Nhãn, những mái nhà và những người thân đã khuất.
Năm nay trở về, có người không còn gặp được người thân quen từng hẹn nhau năm trước. Những cái tên được nhắc đến trong bùi ngùi, những phần mộ khiến người ta đứng lâu hơn. Tôi đã viết: “Mỗi năm người làng lại trẻ ra/ Bởi người cũ đã không còn đến hẹn”...
Tôi nhớ một lần tôi chăm cha tôi, nhạc sĩ Ngô Trí Thậm, ở Bệnh viện Bạch Mai. Tình cờ gặp một bác trai cũng là người làng Đông Phái. Bác từng giữ một chức vụ lớn ở Hà Nội, các con hiện sinh sống tại Bỉ. Bác dặn đi dặn lại con rằng, khi mình mất, nhất định phải đưa về an táng tại nghĩa trang làng Đông Phái. Cũng như nhạc sĩ Tùng Vinh, nhà thơ Lê Thái Sơn - nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Nghệ An… khi mất đã được gia đình đưa về an táng tại làng Đông Phái theo nguyện vọng của các ông, dù gia đình sinh sống ở nhiều nơi và quê cũ chẳng còn mấy người. Con người có thể đi xa, nhưng nơi muốn trở về sau cùng vẫn là quê hương, nơi có tổ tiên và những người cùng nguồn cội. Khi tuổi đời càng dài, người ta càng hiểu rằng, ngôi làng không chỉ là nơi để trở về thăm nom, mà còn là nơi muốn gửi lại thân mình khi khép lại một kiếp người.
Đến chiều tà của cuộc Hội ngộ Âm Dương, cuộc gặp gỡ dần khép lại. Những cái ôm lúc chia tay đầy bịn rịn. Người ta dặn nhau năm sau lại về, giữ gìn sức khỏe, nhớ báo tin cho nhau. Nỗi buồn chia xa hòa cùng niềm vui vì đã được gặp lại, được thắp hương cho tổ tiên và nhắc nhau nhớ về làng cũ: “Hỏi trăm năm nữa còn chăng?/ Âm-Dương hội ngộ ngày Rằm tháng Giêng” (Thanh Tuấn). Cuộc hội ngộ ấy không thể làm ngôi làng trở lại như xưa, nhưng giữ cho phần hồn của làng không mất. Mong muốn dựng lại chùa Nhãn bên cạnh nghĩa trang cũng là khát vọng gìn giữ một điểm tựa tinh thần cho các thế hệ mai sau. Năm nay, làng Đông Hội ở Nghĩa Đàn kỷ niệm 50 năm hình thành từ cuộc di cư của người dân Đông Phái. Dẫu đã an cư nơi đất mới, bà con vẫn luôn nhắc về Đông Phái vẫn là quê cha đất tổ, là nơi không thể gọi bằng một cái tên nào khác.
Đông Phái còn được nhớ đến bởi những người con trưởng thành từ mảnh đất này. Tiêu biểu có nhà văn, nhà viết kịch Đặng Thị Thanh Hương, được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007, từng là đại biểu Quốc hội khóa IX và X; Đại sứ Ngô Quang Xuân, người tham gia đàm phán để Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO); Thiếu tướng Ngô Trí Nhân và Hoa hậu người Việt Ngô Phương Lan. Làng còn có PGS, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Minh - Giám đốc Bệnh viện Huyết học Trung ương Huế; Bác sĩ Nguyễn Ngọc Chương - nguyên Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Nghệ An; Đạo diễn sân khấu Cao Danh Giá; các nhạc sĩ Ngô Trí Thậm, Tùng Vinh, nhà thơ Lê Thái Sơn, nghệ sĩ đàn thập lục Ngô Thị Dung; giảng viên, Th.s âm nhạc Ngô Thục Yến, họa sĩ Phương Bình... cùng nhiều người hoạt động trong các lĩnh vực khoa học, văn học nghệ thuật và đời sống xã hội. Mỗi người một con đường, nhưng đều ít nhiều góp phần làm nên niềm tự hào về quê hương. Và giá trị của Đông Phái không chỉ nằm ở những người nổi tiếng, mà còn ở bao người dân bình dị đã lập nghiệp nơi đất mới, gìn giữ phong tục, kết nối dòng họ và kể chuyện làng cho con cháu.
Tôi sinh ra khi làng Đông Phái đã không còn nguyên vẹn. Những gì tôi biết về làng được góp nhặt từ lời kể, tư liệu và thơ ca của người đi trước. Vì thế, Đông Phái vừa gần gũi vừa xa xôi... Càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra làng không chỉ được tạo nên bởi những mái nhà. Làng còn là lịch sử, dòng họ, phong tục, những người đã khuất và những người đang sống. Làng còn là câu ca “Trai Đông Phái, gái Phượng Lịch”, là những vần thơ, là cuộc hẹn tháng Giêng và những vòng tay ôm nhau giữa bao người xa xứ.
