Giải mã nguyên nhân 1.000 tàu biển 'mù' định vị GPS tại Trung Đông

Hệ thống định vị kém hơn điện thoại di động

Theo ông Dimitris Ampatzidis, chuyên gia phân tích rủi ro cấp cao tại công ty tình báo thị trường năng lượng Kpler, tình trạng gián đoạn tín hiệu định vị đang ảnh hưởng đến khoảng một nửa số lượng tàu thuyền hoạt động trong khu vực, phần lớn tập trung ở ngoài khơi Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE) và Oman.

Giáo sư kỹ thuật Todd Humphreys từ Đại học Texas tại Austin giải thích, điện thoại thông minh hiện đại có thể nhận tín hiệu từ 4 hệ thống vệ tinh toàn cầu bao gồm GPS (Mỹ), Galileo (châu Âu), GLONASS (Nga) và Bắc Đẩu (Trung Quốc) trên nhiều dải tần số khác nhau. Ngược lại, nhiều tàu biển hiện nay vẫn chỉ dựa vào tín hiệu GPS dân sự nguyên bản mang tên L1 C/A, vốn đã tồn tại từ đầu thập niên 1990.

Sự phụ thuộc độc nhất vào một hệ thống đã lỗi thời khiến các con tàu hoàn toàn bất lực khi bị nhiễu sóng, do không thể chuyển đổi sang các hệ thống dự phòng như Bắc Đẩu hay Galileo.

Thậm chí, tình trạng này ở ngành hàng không còn nghiêm trọng hơn khi các quy định khắt khe khiến hệ thống nhận tín hiệu GPS tích hợp trên máy bay thương mại đang bị tụt hậu tới 15 năm so với công nghệ hiện hành.

Chiến thuật nhiễu sóng và thao túng tọa độ

Trong môi trường chiến tranh hiện đại, việc gây nhiễu sóng (Jamming) không hề phức tạp. Theo chuyên gia Katherine Dunn, các bên chỉ cần sử dụng một máy phát vô tuyến phát cùng tần số nhưng với cường độ mạnh hơn để tạo ra một "bức tường nhiễu loạn", chặn đứng tín hiệu từ vệ tinh.

Tuy nhiên, mối đe dọa tinh vi và nguy hiểm hơn lại nằm ở kỹ thuật giả mạo tọa độ (Spoofing). Kỹ thuật này trực tiếp thao túng Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS) – nơi các tàu liên tục phát đi thông điệp về danh tính, đích đến và vị trí. Khi bị tấn công giả mạo, con tàu sẽ tự động gửi đi những tọa độ sai lệch hoặc vô lý, khiến màn hình radar giám sát hiển thị cảnh những chiếc tàu thủy đang nằm sâu trong đất liền tại Iran hoặc UAE.

Trở lại với kỹ thuật hàng hải thế kỷ XX

Tín hiệu GPS hiện nay không chỉ dùng để dò đường, mà còn là nguồn cung cấp dữ liệu sống còn để vận hành đồng hồ trên tàu, hệ thống radar và máy đo tốc độ.

Do đó, ngay cả khi các con tàu ở ngoài khơi Kuwait hay UAE được hộ tống an toàn qua eo biển Hormuz và không bị tập kích bằng máy bay không người lái, việc di chuyển mà không có GPS vẫn tiềm ẩn rủi ro cực lớn.

Một thuyền trưởng tàu vận tải thương mại tiết lộ với AFP rằng, với kích thước khổng lồ của các con tàu hiện đại, sự hỗ trợ của các thiết bị điện tử là yêu cầu bắt buộc để đánh lái an toàn. Khi hệ thống định vị tê liệt, các thủy thủ đoàn buộc phải quay trở lại sử dụng các phương pháp hàng hải của thế kỷ XX, chủ yếu dựa vào radar thủ công hoặc quan sát các điểm mốc bằng mắt thường.

Hy sinh dân sự để phòng thủ không phận

Giới quan sát khẳng định, việc phá sóng hiện đang được sử dụng cho cả mục đích tấn công lẫn phòng thủ. Các quốc gia vùng Vịnh đang chủ động hướng hệ thống gây nhiễu về phía bờ biển của mình nhằm đánh chặn các máy bay không người lái tự sát Shahed của Iran. Họ chấp nhận việc này như một cái giá phải trả, dù nó gây gián đoạn nghiêm trọng đến đời sống dân sự.

Giáo sư Humphreys nhấn mạnh, chính phủ các nước sẵn sàng hy sinh sự tiện lợi của giao thông hàng không, hàng hải, hay thậm chí là ứng dụng giao hàng và hẹn hò của người dân để đổi lấy an ninh quốc gia. Kịch bản này đã từng diễn ra khi Israel liên tục gây nhiễu sóng trong suốt năm 2024, và Iran cũng áp dụng chiến thuật tương tự trong đợt xung đột ngắn ngày với Tel Aviv vào năm ngoái.

Trong khi các công ty khởi nghiệp đang nỗ lực phát triển công nghệ định vị thay thế dựa trên từ trường Trái Đất hoặc quán tính, thực tế cho thấy ngày mà các con tàu thương mại có thể vận hành an toàn mà không cần đến vệ tinh GPS vẫn còn ở một tương lai rất xa.