Xã hội

Giáo sư Toán học Phan Thành An và hành trình "đưa tri thức ra khỏi tháp Ngà"

Thanh Quỳnh (Thực hiện) • 17/02/2026 08:37

GS. TS Phan Thành An - Viện trưởng Viện Toán học và Khoa học tính toán, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh là Giáo sư ngành Toán duy nhất được công nhận năm 2025 tại Việt Nam. Sinh năm 1969, quê Nghệ An, Giáo sư nổi tiếng với nghiên cứu Toán ứng dụng, tối ưu hình học và thuật toán.

Thanh Quỳnh (Thực hiện) / Trình bày: Hồng Toại • 16/02/2026

*****

GS. TS Phan Thành An - Viện trưởng Viện Toán học và Khoa học tính toán, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh là Giáo sư ngành Toán duy nhất được công nhận năm 2025 tại Việt Nam. Sinh năm 1969, quê Nghệ An, Giáo sư nổi tiếng với nghiên cứu Toán ứng dụng, tối ưu hình học và thuật toán.

Đầu Xuân năm mới, Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An có cuộc trò chuyện với GS. TS Phan Thành An để hiểu hơn về những nỗ lực đưa tri thức rời khỏi “tháp ngà”, để toán học tiếp cận và giải quyết những vấn đề đặt ra từ thực tiễn đời sống.

P.V: Xin chúc mừng GS. TS. Phan Thành An, hơn 3 thập kỷ đi cùng Toán học, ông đã trải qua một hành trình dài không chỉ có niềm vui và sự thuận lợi. Vậy trong những thời điểm khó khăn nhất, điều gì khiến ông vẫn chọn ở lại với Toán học? Và đã bao giờ, ông tự hỏi: Nếu không chọn toán học, không chọn con đường nghiên cứu khoa học, thì cuộc đời mình sẽ rẽ sang đâu?

GS.TS. Phan Thành An: Hơn 30 năm gắn bó với toán học, tôi cũng trải qua không ít giai đoạn khó khăn. Điều khiến tôi ở lại với toán học không phải là những thành công sớm, mà là cảm giác phù hợp: Được làm một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, trung thực và chấp nhận đi đường dài. Làm Toán, đặc biệt là Toán nghiên cứu, nhiều khi không có kết quả ngay, thậm chí trong nhiều năm liền.

Tôi còn nhớ, những năm đầu nghiên cứu về bài Toán tối ưu hóa đường đi trong không gian phức tạp, chúng tôi phải thử đi, thử lại nhiều phương pháp, nhiều lần gửi bài bị từ chối. Nhưng chính những lần bị từ chối đó buộc chúng tôi phải suy nghĩ sâu hơn, đọc kỹ hơn, và tìm những hướng tiếp cận mới. Khi kết quả cuối cùng được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín như Applied Mathematics and Computation (Hà Lan), Journal of Global Optimization (Hoa Kỳ) tôi mới thấy rõ giá trị của sự kiên trì trong nghiên cứu khoa học.

Đã có lúc tôi tự hỏi, nếu không chọn toán học thì mình sẽ làm gì. Có lẽ tôi vẫn gắn với nghề dạy học, hoặc một công việc đòi hỏi tư duy logic. Nhưng nhìn lại, tôi chưa từng hối tiếc vì đã chọn con đường nghiên cứu khoa học, dù đó là con đường nhiều thử thách.

Hạt giống đam mê toán học của tôi được gieo mầm từ rất sớm, khi được chọn vào học lớp Toán của Trường Cấp 2 năng khiếu Vinh những năm 1981, rồi Trường PTTH chuyên Phan Bội Châu Nghệ An giai đoạn 1982-1985 Khoa Toán, Trường ĐHSP Vinh 1986-1990. Trong điều kiện học tập còn nhiều khó khăn, chính thầy, cô và môi trường học tập khi đó đã truyền cho chúng tôi niềm đam mê với vẻ đẹp của toán học và tinh thần tự học nghiêm túc - những giá trị theo tôi suốt chặng đường làm khoa học sau này.

P.V: Sau hơn 20 năm làm việc tại Viện Toán học, ở tuổi 51, Giáo sư quyết định chuyển về Trường Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh và trực tiếp hợp tác với doanh nghiệp để giải những bài Toán từ thực tiễn. Vì sao lại có bước ngoặt này, thưa ông?

GS.TS. Phan Thành An: Quyết định chuyển về Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh ở tuổi 51, sau hơn 20 năm làm việc tại Viện Toán học, với tôi là một bước chuyển tự nhiên trong một giai đoạn mới của nghiên cứu.

Trong thời gian dài gắn bó tại Viện Toán học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, tôi tập trung vào nghiên cứu lý thuyết, đặc biệt là xây dựng các thuật toán tối ưu hình học. Đến một lúc, tôi tự đặt câu hỏi: Liệu những công thức, thuật toán này có thể giải quyết được những bài Toán cụ thể của đời sống hay không? Và giúp tôi trả lời câu hỏi đó, việc gắn bó với một môi trường có kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu, công nghệ và doanh nghiệp, là nơi cho phép tôi thử nghiệm điều đó một cách thực chất.

Khi vào Thành phố Hồ Chí Minh, tôi cùng cộng sự đến các công ty công nghệ cao, và nhận được nhiều bài Toán đầy thách thức. Trong đó, các công ty xây dựng cần thiết bị nhận dạng, đo độ rộng vết nứt trên mặt vật liệu cứng một cách tự động và không cần tiếp xúc. Trước đó, các kỹ sư thường đo bằng thước lá thép, kính phóng đại hoặc một số thiết bị số hóa, nhưng không đảm bảo chính xác. Với vết nứt hình chữ nhật, độ rộng là chiều rộng của hình, với hình tròn, chiều rộng là đường kính, thế còn với hình méo mó không đều, hình chân chim,… thì độ rộng của chúng là gì vậy? Đây là một bài Toán toán học thực sự.

Chúng tôi xây dựng một hàm giải tích cho phép tính được độ rộng cho các dạng khác nhau của vết nứt trên bề mặt vật liệu cứng. Sau 4 năm, nhóm nghiên cứu cho ra đời một thiết bị đo thử nghiệm dựa trên hàm này có tính chính xác cao, dễ sử dụng.

Cùng với đó, khi hợp tác với doanh nghiệp, tôi nhận ra rằng, các công cụ toán học, nếu được đặt đúng chỗ, có thể tạo ra những giá trị rất cụ thể. Ví dụ, thuật toán tối ưu hình học mà nhóm chúng tôi phát triển đã được áp dụng để robot tự hành có thể tìm đường trong môi trường phức tạp mà không cần bản đồ trước, không phụ thuộc GPS. Khi quan sát robot vận hành ổn định và tối ưu hơn so với các thuật toán phổ biến như A*, RRT, tôi cảm nhận rõ rằng, những năm tháng nghiên cứu lý thuyết thuần túy trước đó không hề tách rời thực tiễn, mà chỉ đang chờ đúng thời điểm để được ứng dụng. Các kết quả nêu trên đã được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín.

Điều tôi mong muốn nhất là các kết quả nghiên cứu toán học không chỉ dừng lại trên trang giấy, mà có thể được sử dụng trong thực tế, góp phần giải quyết những bài toán cụ thể của xã hội và nền kinh tế. Những thách đố nảy sinh từ thực tế thường đóng vai trò như một động lực mạnh mẽ cho nghiên cứu các lý thuyết toán học mới.

P.V: Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ và tác động ngày càng rõ nét đến khoa học và đời sống hiện nay, giáo sư có dành sự quan tâm đặc biệt của mình tới lĩnh vực này không? Từ góc nhìn của một nhà khoa học, theo ông, trong tương lai, trí tuệ nhân tạo sẽ đóng vai trò như một “cánh tay nối dài” hỗ trợ cho việc nghiên cứu khoa học, hay đặt ra những thách thức mới đối với người làm khoa học?

GS.TS. Phan Thành An: Tôi có quan tâm đến sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), bởi đây là lĩnh vực đang tác động ngày càng mạnh mẽ đến khoa học và đời sống. Tuy nhiên, với tư cách là một nhà toán học, tôi quan tâm không chỉ ở việc “sử dụng AI” mà còn ở việc hiểu sâu nền tảng toán học phía sau các mô hình AI đó.

Theo tôi, AI là một công cụ hỗ trợ rất hữu ích cho nghiên cứu khoa học, nhưng không thể thay thế tư duy khoa học. Các mô hình AI hiện nay, từ học sâu đến các thuật toán tối ưu trong đó, đều dựa trên các nền tảng toán học như giải tích, đại số tuyến tính, xác suất và tối ưu. Khi các mô hình AI có sẵn không còn đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, chỉ có kiến thức toán học đủ sâu mới giúp người nghiên cứu cải tiến hoặc xây dựng những mô hình mới, hướng tới AI giải thích được (XAI). Để minh họa, trong thiết bị đo vết nứt tự động, chúng tôi kết hợp mô hình AI (YOLO) để phát hiện vị trí các vết nứt, sau đó với hàm giải tích mới do chúng tôi xây dựng, tính được chính xác độ rộng của chúng - đây là sự kết hợp giữa công cụ AI có sẵn và nghiên cứu toán học sâu

Một ví dụ khác là bài toán dự báo giông sét. Cục Khí tượng thủy văn đặt ra một đầu bài rất khó cho chúng tôi: Dự báo giông sét trong thời gian rất ngắn, khoảng 30-60 phút trước khi xảy ra, với sai số cho phép. Cùng với PGS. Trần Văn Hoài và PGS. Lê Hồng Trang, chúng tôi xây dựng các mô hình AI cải tiến về cấu trúc mạng, cách huấn luyện dữ liệu và hàm mất mát, cho phép dự báo giông sét của bài toán kia. Để làm được điều này, nhóm phải kết hợp kiến thức về khí tượng thủy văn, vật lý, toán học và khoa học máy tính để sửa đổi mô hình và xử lý dữ liệu radar phức tạp. Các mô hình này đã được công bố trên các tạp chí ISI/Q1 và đang được thử nghiệm thực tế tại Đài Khí tượng thủy văn Nam Bộ - một hướng nghiên cứu đặc biệt có ý nghĩa với các tỉnh miền Trung thường xuyên chịu ảnh hưởng của thời tiết cực đoan.

P.V: Trong suốt quá trình làm việc và giảng dạy tại nhiều quốc gia và môi trường học thuật khác nhau như Đại học Heidelberg, Đại học Tự do Berlin (Đức), Đại học Lisbon (Bồ Đào Nha) hay Đại học São Paulo (Brazil), theo giáo sư, đâu là những yếu tố cốt lõi mà Việt Nam cần quan tâm để từng bước tạo điều kiện cho việc nghiên cứu khoa học phát triển bền vững, gắn bó mật thiết hơn với đời sống và công nghệ?

GS.TS. Phan Thành An: Qua quá trình làm việc tại nhiều môi trường học thuật khác nhau như Đại học Heidelberg, Đại học Tự do Berlin (Đức), Đại học Lisbon (Bồ Đào Nha) hay Đại học São Paulo (Brazil), tôi nhận thấy để khoa học phát triển bền vững cần hội tụ một số điều kiện cốt lõi.

Trước hết, là tạo điều kiện để nhà khoa học yên tâm làm việc lâu dài. Nghiên cứu khoa học cần thời gian và sự ổn định. Ở nhiều quốc gia, các nhóm nghiên cứu được tài trợ trong 5 - 10 năm cho một hướng nghiên cứu lớn, cho phép họ đi sâu, chấp nhận thất bại ban đầu và điều chỉnh dần hướng đi. Việt Nam cần những cơ chế tương tự để các nhóm nghiên cứu có đủ thời gian theo đuổi các vấn đề khoa học đến cùng.

Bên cạnh đó, là xây dựng môi trường học thuật quốc tế hóa, nơi sinh viên và giảng viên thường xuyên được tiếp xúc với các chuyên gia quốc tế thông qua seminar, hội thảo và hợp tác nghiên cứu dài hạn. Cuối cùng, cần tăng cường kết nối giữa nghiên cứu và thực tiễn. Ở nhiều nước, cũng như ngay ở TP. HCM, các bài toán nghiên cứu xuất phát trực tiếp từ nhu cầu của doanh nghiệp và xã hội, từ đó tạo ra động lực cho cả hai phía.

P.V: Là người con của mảnh đất thành Vinh, trưởng thành từ mái trường Đại học Sư phạm Vinh (nay là Trường Đại học Vinh), khi nhìn lại hành trình đã qua, giáo sư thấy mảnh đất Nghệ An đã trao cho mình những giá trị nào để hình thành nên bản lĩnh của một nhà khoa học hôm nay? . Với tình cảm dành cho quê hương, ông nhìn nhận ra sao về thế hệ nghiên cứu khoa học trẻ Nghệ An trong bối cảnh hiện nay, và nếu có một lời gửi gắm, ông muốn nhắn nhủ điều gì tới họ?

GS.TS. Phan Thành An: Tôi lớn lên ở thành phố Vinh (cũ), học tập tại Trường PTTH chuyên Phan Bội Châu và gắn bó với Đại học Sư phạm Vinh trong giai đoạn đổi mới, tôi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tinh thần chịu khó, tự học và làm việc bền bỉ của con người xứ Nghệ.

Những năm đó, điều kiện học tập còn nhiều thiếu thốn, sách tham khảo ít, chưa có internet. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, chúng tôi học cách tự tìm tòi, tranh luận với bạn bè để hiểu sâu vấn đề và giải đến cùng những bài Toán khó. Môi trường học tập nền nếp, giản dị ấy đã hình thành cho tôi thói quen đi đường dài trong nghiên cứu khoa học - không nóng vội, không bỏ cuộc giữa chừng.

Với thế hệ nghiên cứu trẻ Nghệ An hôm nay, tôi muốn gửi gắm 4 điều:

Thứ nhất, hãy kiên nhẫn và hiểu rõ bản thân. Nghiên cứu khoa học không phải con đường dễ dàng, nhưng nếu thực sự đam mê, hãy kiên trì theo đuổi.

Thứ hai, xây dựng nền tảng kiến thức vững chắc, đặc biệt là toán học, bởi đó là nền tảng để làm chủ các lĩnh vực mới như AI.

Thứ ba, chấp nhận đi đường dài. Một kết quả nghiên cứu tốt có thể mất nhiều năm. Bản thân tôi từng nghiên cứu các tính chất tối ưu của hàm s-tựa lồi trong Luận án Tiến sĩ tại Đại học Sư phạm Vinh cách đây 30 năm, và gần đây nhận thấy khi sử dụng hàm này làm loss function trong một số mô hình AI, sai số được cải thiện đáng kể, trong số sắp tới của Tạp chí Vietnam Journal of Mathematics và một số số của tạp chí về AI có nói về vấn đề này.

Thứ tư, hãy học cách hợp tác và kết nối, bởi khoa học hiện đại là công việc của tập thể. Đừng ngại tham gia các hội thảo, trao đổi với các nhà khoa học quốc tế, và sẵn sàng hợp tác liên ngành.

Với tôi, tinh thần “đi đường dài” của người xứ Nghệ chính là hành trang quan trọng nhất để theo đuổi khoa học trong một thế giới luôn biến động. Tôi mong các bạn đi đường thuận lợi và nếu có thể, sớm đạt được những mục tiêu mà mình theo đuổi, góp phần vào sự phát triển của quê hương và đất nước.

P.V: Cảm ơn giáo sư về cuộc trò chuyện!