Giữ lửa nghề rèn nơi vùng biên xứ Nghệ

Tiếng búa gõ chan chát trên đe, hòa cùng tiếng lửa reo trong bếp than, đã trở thành âm thanh quen thuộc ở ngôi nhà nhỏ của ông Và Tổng Dê. Giữa vùng núi cao quanh năm mây phủ, nơi đồng bào Mông từ bao đời gắn bó với nương rẫy, nghề rèn từng là nghề không thể thiếu để tạo nên những công cụ lao động phục vụ sản xuất và săn bắt.

Với người Mông, một con dao tốt không chỉ là vật dụng thường ngày mà còn là "người bạn" theo chân lên nương, vào rừng. Vì thế, nghề rèn luôn được coi trọng và những người thợ giỏi được bà con kính nể. Trước đây, hầu như mỗi dòng họ đều có vài người biết rèn để làm dao, cuốc, lưỡi cày, rìu hay sửa chữa các dụng cụ sản xuất cho bà con trong bản.

Năm nay đã 65 tuổi nhưng ông Và Tổng Dê vẫn giữ được vóc dáng khỏe khoắn. Đôi bàn tay chai sần, cánh tay rắn chắc và ánh mắt tinh anh là minh chứng cho hàng chục năm gắn bó với búa, đe và bếp lửa. Ông kể, mình học nghề từ cha khi mới 15 tuổi. Đến khoảng 20 tuổi, ông đã có thể tự rèn thành thạo các loại nông cụ. Sau này, dù làm nhiều việc để mưu sinh, nghề rèn vẫn chưa bao giờ rời khỏi ký ức.

Đến khi về già, chứng kiến nhiều lò rèn trong bản dần tắt lửa vì hàng công nghiệp xuất hiện ngày càng nhiều, ông quyết định mang bộ đe, chiếc búa đã cất kỹ nhiều năm ra sử dụng trở lại. "Không giữ thì mai này con cháu sẽ chẳng còn biết nghề của tổ tiên nữa", ông Và Tổng Dê tâm sự.

Từ ngày lò rèn đỏ lửa trở lại, người dân ở các bản trong vùng tìm đến đặt làm dao phát, cuốc, xẻng và nhiều nông cụ khác. Điều khiến bà con tin tưởng không chỉ là độ sắc, độ bền của sản phẩm mà còn bởi sự tỉ mỉ trong từng công đoạn. Những chiếc cán dao, cán cuốc được tra khít, chắc chắn, sử dụng nhiều năm vẫn ít bị lỏng hay tuột.

Theo ông Và Tổng Dê, bí quyết của nghề rèn nằm ở khâu chọn thép và tôi thép. Người thợ phải biết phân biệt từng loại nguyên liệu, căn đúng nhiệt độ khi nung và chọn thời điểm đưa sản phẩm vào nước tôi để lưỡi dao vừa cứng, vừa dẻo. Chỉ cần sai lệch một công đoạn, sản phẩm có thể bị giòn hoặc nhanh cùn.

"So với ngày trước, nghề rèn bây giờ có nhiều thuận lợi hơn nhờ có quạt gió chạy điện hay máy mài hỗ trợ. Nhưng những công đoạn quan trọng nhất vẫn phải dựa vào kinh nghiệm và đôi tay của người thợ", ông nói.

Mỗi ngày, sau khi trừ chi phí than, điện và nguyên liệu, lò rèn mang lại cho gia đình ông một khoản thu nhập khiêm tốn. Tuy nhiên, điều khiến người nghệ nhân cao tuổi gắn bó với nghề không phải là tiền bạc mà là niềm vui khi tiếng búa vẫn còn vang lên giữa bản làng, khi những sản phẩm do chính tay mình làm ra vẫn được bà con tin dùng.

Hiện nay, trước tác động của đời sống hiện đại, số người Mông biết rèn ở miền Tây Nghệ An ngày càng ít. Nhiều thanh niên lựa chọn những công việc có thu nhập ổn định hơn, trong khi các loại nông cụ sản xuất công nghiệp được bán phổ biến với giá rẻ. Điều đó khiến những lò rèn truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.

Theo ông Và Tổng Dê, để giữ gìn nghề rèn của đồng bào Mông, ngoài nỗ lực của các nghệ nhân, cần có sự quan tâm của chính quyền và ngành văn hóa trong việc hỗ trợ xây dựng các mô hình làng nghề, gắn nghề rèn với phát triển du lịch cộng đồng và trải nghiệm văn hóa.

Khi những sản phẩm thủ công được nhìn nhận không chỉ là công cụ lao động mà còn là sản phẩm văn hóa mang bản sắc dân tộc, nghề rèn sẽ có thêm cơ hội để tiếp tục tồn tại.

Giữa núi rừng miền biên viễn, ngọn lửa trong lò rèn của ông Và Tổng Dê vẫn đỏ mỗi ngày. Đó không chỉ là ngọn lửa nung thép, mà còn là ngọn lửa gìn giữ ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa của người Mông, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.