Giữ lửa những “mùa vàng” văn nghệ
Từ chiếc máy quay đơn sơ của những năm thập niên 1980 đến những thước phim ca nhạc hiện đại nhưng đậm bản sắc xứ Nghệ giành các giải cao tại các kỳ Liên hoan Truyền hình toàn quốc, hành trình của những người làm mảng văn nghệ - Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An là câu chuyện dài về sự dấn thân. Ở đó, đằng sau những khung hình giàu cảm xúc là mồ hôi, nước mắt và trên hết là tình yêu nghề, khát vọng lan tỏa những thông điệp nhân văn.
Lê Xuân / Trình bày: Hồng Toại • 30/10/2026
*****
Từ chiếc máy quay đơn sơ của những năm thập niên 1980 đến những thước phim ca nhạc hiện đại nhưng đậm bản sắc xứ Nghệ giành các giải cao tại các kỳ Liên hoan Truyền hình toàn quốc, hành trình của những người làm mảng văn nghệ - Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An là câu chuyện dài về sự dấn thân. Ở đó, đằng sau những khung hình giàu cảm xúc là mồ hôi, nước mắt và trên hết là tình yêu nghề, khát vọng lan tỏa những thông điệp nhân văn.
Những năm đầu thập niên 1980, 19h hầu như tất cả các gia đình đều quây quần bên chiếc tivi đen trắng, háo hức chờ xem chương trình Những bông hoa nhỏ. Cùng với các chương trình trao đổi từ VTV, Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ Tĩnh đã thực hiện những chương trình ca nhạc thiếu nhi đầu tiên. Nhớ lại ngày ấy, nhà báo Trương Đình Chiến, Trưởng phòng Chương trình cười hiền: “Một thời gian khổ ấy mà, chỉ một máy quay nhưng tất cả các chương trình đều được làm trực tiếp. Mỗi khi ghi hình chương trình thiếu nhi, các cháu khóc, hoặc chạy ra vào làm ồn ào là cả ê-kíp thót tim, lo lắng”.
Khó khăn là thế, nhưng năm 1984, Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ Tĩnh đã thực hiện ghi hình vở cải lương “Dấu chân phía trước”, tham gia Liên hoan Truyền hình toàn quốc tại Cần Thơ, gây tiếng vang lớn trong những người làm báo hình cả nước. Dù với chỉ một chiếc máy quay trực tiếp trên đầu ghi VTR, song nhà báo Bùi Xuân Lộc, biên tập viên kiêm đạo diễn đã cùng ê-kíp mày mò ghi và dựng hình cả tháng trời, đưa tác phẩm sân khấu truyền hình đầu tiên của cả nước tham gia liên hoan. Tác phẩm đạt Huy chương Bạc, mở ra một cách làm mới, đưa sân khấu đến gần hơn với công chúng.
Năm 1992, Phòng chuyên mục Văn nghệ - Thông tin quảng cáo và Hộp thư bạn nghe đài chính thức được thành lập. Đó là thuận lợi nhưng cũng đặt ra thách thức với những phóng viên mảng văn nghệ. Khi đó, trường quay của Đài mới xây dựng khung phòng, chứ chưa được trang bị các thiết bị âm thanh, ánh sáng. Cùng với sự sáng tạo của đội ngũ biên tập, những ý tưởng mới về thực hiện các chương trình văn nghệ cũng được nhen nhóm, ấp ủ. Để thực hiện các chương trình Dạy hát dân ca trên sóng truyền hình, NSƯT Bá Thuần, một kỹ thuật viên kỳ cựu gắn bó với mảng văn nghệ nhớ lại: “Chúng tôi đã lắp ráp thủ công từng bóng đèn sợi đốt của máy quay để thực hiện hệ thống ánh sáng. Về âm thanh, chưa có bàn trộn mi-xơ, anh em phải nối dây, từ trường quay sang phòng bá âm phát thanh, điều chỉnh tiếng ở đó, rồi chạy ngược tín hiệu về đầu dây VHS. Chưa có họa sĩ, chúng tôi nhờ nhạc sĩ Phan Thanh Chương hỗ trợ phần thiết kế sân khấu. Mỗi lần ghi hình, anh em "vừa chém vừa vác", cùng nhau chuẩn bị từng chi tiết nhỏ, từng đạo cụ. Máy quay ngày đó chỉ có 1 chiếc M7. Quay từng đúp, rồi thì “công nghệ” dựng Analog hết sức thô sơ, nối nguồn từ 3 đầu VHS lại với nhau. Có khi điểm lấy trượt, lấy đi lấy lại mới được một lần dựng là bình thường”.
Khó khăn là thế, nhưng với nhiệt huyết và sức sáng tạo của đội ngũ cán bộ, phóng viên, các chương trình văn nghệ vẫn đều đặn lên sóng, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa xứ Nghệ. Với sự phối hợp của NSND Tiến Dũng, NSND Hồng Lựu, NSƯT Đình Bảo…, chương trình vừa thực hiện, vừa thiết kế giáo án giảng dạy. Bên cạnh các bài dân ca cổ, nhiều bài hát được sáng tác mới và lan tỏa rộng rãi trong công chúng cũng từ những chương trình như thế.
Là chương trình chuyên sâu, các tác phẩm văn nghệ đòi hỏi sự phong phú, đa dạng về thể loại, sự trau chuốt, cẩn thận trong việc xây dựng các hình tượng nghệ thuật. Trăn trở trước yêu cầu mới này, cố đạo diễn Bùi Xuân Lộc đã cùng phối hợp với cố NSƯT Đình Bảo, nhạc sĩ Phan Thành triển khai kịch bản phim ca nhạc “Nhất tâm đợi bạn”. Trong bối cảnh những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ 20, đây là ý tưởng mới mẻ, táo bạo, vượt ra ngoài khuôn khổ của các chương trình văn nghệ thông thường. Kịch bản được trình và phê duyệt năm 1993 nhưng do nguồn kinh phí hạn hẹp, mãi đến năm 1999 mới chính thức được triển khai.
Tác phẩm được triển khai dàn dựng và quay tại ba địa điểm: Thanh Chương, Đô Lương, Nam Đàn, rồi phải đợi đúng mùa nước nổi, mượn bè nứa của dân chài, quay cảnh sông nước; chờ mùa dâu hái lá, chờ mùa tằm quay cảnh xe tơ kéo sợi… Tỉ mẩn đến từng chi tiết, anh chị em trong ê-kíp cùng diễn viên cứ rồng rắn lên đường từ địa điểm này tới địa điểm khác hàng tháng trời. Trong lòng mỗi người chỉ có duy nhất một niềm đam mê, một khát vọng chung vì nghệ thuật. Có khi, chỉ một cảnh vò nước trên vai diễn viên nữ rơi xuống triền đê, mà quay phim – NSƯT Đăng Lâm kỳ công quay đến mấy ngày trời. Anh quay từng cảnh nước sánh ra, rồi vò lăn thế nào. Bối cảnh triền đê khi vào máy vẫn chưa ưng ý, lại chọn, lại quay đến thật sự hoàn hảo mới thôi.
Trong phim ca nhạc này, NSND Hồng Lựu vào vai diễn cùng cố NSƯT Danh Cách. Chị nhớ lại: “Anh Danh Cách thương bạn diễn lắm. Sợ chị gánh vò nước đầy nặng, anh cứ đi theo gánh giúp chị, rồi còn vót bớt đòn gánh, để khi gánh nước ít hơn vẫn tạo độ mềm mại, sóng sánh trong cảnh quay. Nếu diễn cặp đôi, thì bạn diễn ăn ý nhất với Hồng Lựu chính là anh Danh Cách. Anh đứng ở giữa sông, chị đứng ở trên bờ nhưng vẫn vào câu hát rất ngọt, rất vừa vặn. Đó chính là Nhịp cảm. Sau anh Danh Cách, chị tìm người hát cùng nhịp, cùng phách, cùng đồng cảm trong lối diễn như thế không còn nữa. Nên cứ mỗi lần xem phim, lại nhớ nghệ sĩ ưu tú Danh Cách và trọng một tấm lòng vị nghệ thuật nhiều hơn”.
"Nhất tâm đợi bạn" là bộ phim ca nhạc đầu tiên của Đài Phát thanh và Truyền hình Nghệ An, cũng là bộ phim ca nhạc đầu tiên của cả nước khai thác và sử dụng chất liệu dân ca xứ Nghệ. Tác phẩm đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan Truyền hình toàn quốc năm 2000. Cho đến nay, “Nhất tâm đợi bạn” vẫn được đồng nghiệp trong cả nước xem là bộ phim chuẩn mực cho các phim ca nhạc truyền hình sử dụng chất liệu dân ca xứ Nghệ. Bộ phim gắn bó với tên tuổi của cố đạo diễn - NSƯT Bùi Xuân Lộc, người luôn ấp ủ ý tưởng mới, đam mê và sẵn sàng dấn thân cho những trải nghiệm cùng nghề.
Sau thành công của “Nhất tâm đợi bạn”, một loạt các bộ phim ca nhạc, chương trình ca nhạc được đầu tư công phu, tạo nên dấu ấn đậm nét tại Liên hoan Truyền hình Toàn quốc. Đó là: Đợi chờ - Huy chương Bạc năm 2002; Chiều 30 ở Ngã Ba Đồng Lộc – Huy chương Vàng năm 2004; Tráng khúc sau chiến tranh – Huy chương Bạc năm 2007; Hồn anh ngủ nơi thắt lưng em – Huy chương Vàng năm 2013; Khúc đồng giao cho em - Huy chương Bạc năm 2013; Suối ngàn tình yêu – Huy chương Bạc năm 2015; Quê hương trong mắt em - Huy chương Vàng 2016; Bản tình ca rừng và biển - năm 2014; Cùng nhau đi qua thời gian - năm 2018; Lối về trên đỉnh sương mây - năm 2019 ; Hành trình khát vọng - năm 2020; Huyền thoại Tam Đình - Huy chương Bạc 2025...
Có thể nói, phía sau những cảnh phim đầy xúc cảm luôn là những áp lực vô hình. Từ sự trăn trở, tìm tòi để có một cốt truyện hay, những ca khúc chuyển tải hồn cốt tác phẩm; đến việc chọn diễn viên, bối cảnh, sắp xếp đạo cụ, phục trang cho từng cảnh diễn, điều đó đòi hỏi một ê-kíp chuyên nghiệp, đoàn kết và có sức sáng tạo cao. Mỗi lần lên đường, khi xe chuyển bánh, với mỗi thành viên đều xôn xao một niềm vui khó tả khi cùng nhau bước vào một nhiệm vụ mới. Sẽ là chuỗi ngày hàng tuần trời đối diện với vất vả, dậy từ tờ mờ sáng, chuẩn bị lên máy, hành quân, bố trí dàn cảnh và quay cho đến gần nửa đêm mới trở về. Mệt đến không thể ăn cơm mà vẫn xúm xít cùng nhau, đọc lại cảnh quay, rồi ghi nhật ký quay, hôm nay đã hoàn thành những cảnh nào, chất lượng từng cảnh quay.
Áp lực còn đến khi ê-kíp chạy đua với thời gian, bắt trọn khoảnh khắc hoàng hôn quý giá hay bình minh ló rạng. Đó là thời khắc ánh mặt trời đã chuyển sang sắc tím, ánh sáng phù hợp cho những cảnh tâm trạng, cho những cuộc hát giao duyên giả đêm. Có khi từ chiều đã bắt đầu tính toán cho một khuôn hình chập tối, thế nhưng có những việc nào diễn ra theo đúng ý mình. Đã có lần, để chuẩn bị cho bối cảnh bà con dân tộc Thái hát múa truyền thống bên đống lửa, biên tập viên Ngọc Hà được giao nhiệm vụ đốc thúc bà con, chuẩn bị đạo cụ, sẵn sàng bấm máy vào đúng thời điểm ánh sáng đẹp nhất. Nhưng trời đã gần như tối hẳn mà khâu chuẩn bị vẫn chưa hoàn tất. Những giọt nước mắt đã rơi, những cái nắm tay thật chặt, để rồi ngày mai lại tiếp tục với những hành trình mới…
Một áp lực khác đối với các phóng viên đài tỉnh, đó là kinh phí sản xuất. Bởi vậy, bên cạnh những diễn viên, ca sĩ chính, trong hình ảnh diễn viên quần chúng thấp thoáng đâu đó bóng dáng quen quen của anh lái xe, bạn quay phim hay một biên tập viên đã vào rất vừa vai.
Bước vào “mùa phim” là bước vào với những đắm đuối, khát vọng và sự dấn thân không mệt mỏi. Nhà báo Phương Thúy, Trưởng phòng Văn hóa - Văn nghệ với nhiều bộ phim ca nhạc đạt giải vàng, bạc toàn quốc, có khi quay xong rồi sốt, hạ sốt lại tiếp tục quay. Ròng rã liên tục như thế. Khi lịch quay cùng các diễn viên ở Hà Nội đã được set-up, sẽ không có thời gian cho những điều vụn vặt của cá nhân, tất cả phải cố gắng tới 300% công suất hàng ngày.
Hay trong phim “Hành trình khát vọng”, Giải Vàng Liên hoan Phát thanh, Truyền hình Nghệ An năm 2020, để tái hiện cảnh mẹ Hoàng Thị Loan ru con, ê-kíp và diễn viên đã lên Nam Đàn từ chập tối chuẩn bị đạo cụ, thiết bị điện sẵn sàng cho cảnh quay đêm. Đêm đó đúng ngày Rằm tháng Bảy. Trăng mỗi lúc một sáng, trời mỗi lúc một khuya, mà cảnh quay vẫn chưa thể kết thúc. Thiết bị ánh sáng không đủ, đạo diễn xoay xở tìm lá cây để hãm bớt ánh sáng, tìm cách gắn đèn dầu lạc làm sao cho đảm bảo yếu tố cổ, an toàn cho mái nhà tranh di tích… Khi đoàn đóng máy, cũng là lúc đồng hồ chỉ hơn 2h sáng. Cả đoàn đi về trong đêm muộn, nhưng vẫn rộn rã tiếng cười, vì đã hoàn thành một cảnh quay quan trọng như mong muốn.
Sẽ có muôn vàn thử thách, áp lực khi bắt tay thực hiện một bộ phim mới. Thế nhưng, bỏ lại đằng sau những khó khăn, các phóng viên, biên tập viên vẫn miệt mài đến với nghề bằng niềm đam mê sáng tạo và cống hiến. Bởi phía sau những chuyến đi là sự ủng hộ tuyệt đối của ban giám đốc, là những trải nghiệm vô giá với nghề, và sự đồng lòng của tập thể các nghệ sĩ, diễn viên.
Và như thế, những “mùa phim” lại tiếp nối, tiếp tục kể những câu chuyện về tình yêu một cách bình dị và sâu lắng nhất. “Sớm hay tối, đời người ngắn hay dài nhắm mắt một lúc, thở dài một hơi đã đến tận cuối con đường. Bởi vậy đôi khi chúng ta hoài nghi vào sự trường cửu và cả những điều ngay ở bên. Nhưng chỉ đến khi cảm nhận được rằng đầy đó mà thiếu, người vây quanh đó mà như vắng cả thế giới sẽ thấy dù khuất lấp giữa sự ồn ào bận bịu và bao đổi thay cám dỗ, tình yêu là điều có thực. Tình yêu khi đó không hẳn là điều gì khó với tới mà là may mắn tìm thấy nhau. Cùng một hướng nhìn, cùng một bước đi. Là ước vọng để cùng nhau đi qua thời gian”. (Thông điệp từ bộ phim ca nhạc “Cùng nhau đi qua thời gian”, Huy chương Đồng, Liên hoan Truyền hình toàn quốc năm 2017).
