Gỡ nút thắt cho dòng vốn phục vụ nông nghiệp công nghệ cao

Bức tranh vay vốn

Sự phân hóa về khả năng tiếp cận dòng vốn tín dụng nông nghiệp tại Nghệ An hiện nay diễn ra hết sức rõ nét giữa các nhóm chủ thể: Nhóm Doanh nghiệp quy mô lớn và chuỗi liên kết "đầu tàu" có lịch sử vay, trả nợ sòng phẳng nên tiến trình vay khá thuận lợi. Dự án tỷ đô như Chăn nuôi đại gia súc của Tập đoàn TH tại Nghĩa Đàn (từng tiếp cận nguồn vốn quốc tế lớn và được ADB giải ngân, hiện hoạt động hiệu quả. Dự án Nhà máy chế biến viên nén xuất khẩu ở Khu công nghiệp Tri Lễ (Anh Sơn cũ) của Tổng Công ty Cổ phần Vật tư Nông nghiệp Nghệ An, các dự án MDF Nghĩa Đàn hay chế biến cao su ở Tân Phú, chè ở Nhân Hoà… vẫn là những dự án được vay với quy mô giải ngân vốn trung và dài hạn.

Với khoản vay từ vài chục đến hàng trăm tỷ đồng, nhóm này sở hữu năng lực tài chính mạnh, hệ thống quản trị tốt và tài sản thế chấp đa dạng nên luôn được các ngân hàng thương mại lớn quan tâm. Đại diện Tổng Công ty Cổ phần Vật tư Nông nghiệp Nghệ An cho biết: Bằng việc thế chấp dây chuyền sản xuất viên nén xuất khẩu công nghệ Đức, dự án đã được vay vốn trung hạn từ ViettinBank và hiện nay đã trả hết nợ do lãi suất cao, việc trả sớm chừng nào thuận lợi cho doanh nghiệp chừng đó.

Tuy nhiên đối với nhóm các hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp nhỏ thực hiện các dự án nông nghiệp như nuôi tôm công nghệ cao, nhà lưới, nhà màng, cam sạch, các HTX sản xuất OCOP… việc vay vốn thường diễn ra với hình thức cho vay thương mại thông thường, có tài sản thế chấp. Việc tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi không dễ và không đủ điều kiện. Dòng vốn chủ yếu tập trung vào việc đầu tư hệ thống nhà màng, hệ thống tưới nhỏ giọt công nghệ Israel hoặc trang bị máy sấy lạnh, tem truy xuất nguồn gốc QR cho nông sản OCOP, mức vay phổ biến từ 1 đến 3 tỷ đồng/HTX.

Hiện nay đã bắt đầu xuất hiện xu hướng vay theo chuỗi giá trị. Theo đó, ngân hàng thẩm định dựa trên hợp đồng bao tiêu sản phẩm với doanh nghiệp thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản thế chấp. Tuy nhiên, số lượng HTX tiếp cận được hình thức này còn rất hạn chế. Như tại HTX Dược liệu Pù Mát, Giám đốc Phan Văn Diện cho biết, đơn vị vẫn chưa thể "chạm tay" vào nguồn vốn ưu đãi nông nghiệp công nghệ cao do các vướng mắc về thủ tục chứng nhận. Hay như HTX Nông nghiệp Thọ Thành (xã Vân Du) - một HTX điển hình hoạt động đa dạng các dịch vụ cơ giới hóa nông nghiệp (làm đất, cấy, thu hoạch) với hàng chục đầu máy giá trị cao, cũng gặp khó khăn khi vay vốn do không đáp ứng đủ các điều kiện về tài sản đảm bảo theo quy định ngân hàng.

Ở nhóm trang trại và hộ gia đình, các mô hình như trồng dưa lưới trong nhà màng với nguồn vốn vay từ 500 triệu đến 1,5 tỷ đồng, hệ thống tưới tự động cho cam Quỳ Hợp hay chuồng kín trong chăn nuôi đang mang lại hiệu quả kinh tế cao. Tuy nhiên, do yêu cầu vốn đầu tư ban đầu lớn, phần lớn hộ dân phải thế chấp “sổ đỏ” đất ở hoặc đất sản xuất của gia đình để có thêm nguồn vốn vay, phục vụ đầu tư và mở rộng sản xuất.

Tại vùng dứa Quỳnh Thắng (huyện Quỳnh Lưu), HTX AETA là đơn vị điển hình trong việc áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn Global GAP và từng có hợp đồng xuất khẩu dứa sang thị trường Hàn Quốc. Để duy trì và phát triển sản xuất, HTX cần nguồn vốn đầu tư rất lớn cho nhà xưởng, phát triển vùng nguyên liệu và khoảng 7 - 8 tỷ đồng vốn ngắn hạn mỗi năm để thu mua nguyên liệu cho bà con nông dân.

Có thời điểm, chi phí lãi suất vay ngân hàng của HTX lên tới 70 triệu đồng/tháng. Dù hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, HTX AETA chưa từng tiếp cận được nguồn vốn tín dụng ưu đãi dành riêng cho lĩnh vực này. Khi thị trường biến động, giá dứa rớt sâu cùng áp lực lãi suất ngân hàng thương mại tăng cao đã đẩy đơn vị vào cảnh lợi nhuận sụt giảm mạnh, thậm chí thua lỗ. Ông Đậu Ngọc Cảnh - Giám đốc HTX AETA chia sẻ: Nguồn vốn hoạt động là điều kiện sống còn của doanh nghiệp, nhưng đến nay HTX vẫn phải dùng tài sản thế chấp cá nhân của ban quản trị để vay vốn thương mại thông thường. Mới đây, HTX được giới thiệu tiếp cận nguồn vốn thiện nguyện của Tập đoàn Vingroup nhưng hiện vẫn đang trong quá trình xem xét, thẩm định.

Tương tự, doanh nghiệp Bảo Ngọc là đơn vị chuyên sản xuất phân bón hữu cơ, cung cấp giống và phát triển vùng trồng cây mắc ca kết hợp nhà xưởng chế biến. Mặc dù nằm trong vùng quy hoạch nông nghiệp công nghệ cao và cây mắc ca đã bắt đầu cho thu hoạch vụ đầu tiên với triển vọng kinh tế khả quan, công ty vẫn gặp khó khăn về vốn và chưa tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi nào. Để phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp phải duy trì dư nợ ngắn và trung hạn từ 5 - 7 tỷ đồng. Dù khó khăn vậy nhưng doanh nghiệp vẫn tập trung chăm lo vùng nguyên liệu và thu mua mắc ca cho người dân. Ông Dương Tiến Thành - Giám đốc Công ty cho biết, lâu nay doanh nghiệp chủ yếu vay vốn theo gói tín dụng thương mại thông thường với lãi suất thỏa thuận. Tài sản bảo đảm cho các khoản vay hiện vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào bất động sản thế chấp của cá nhân.

Đối với các HTX dược liệu, nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng ban đầu và thu mua nguyên liệu lại càng cấp thiết. Tại HTX Dược liệu Phủ Quỳ, bà Nguyễn Diệu Thúy - Giám đốc cho biết, HTX hoàn toàn không có tài sản chung đứng tên pháp nhân để thế chấp. Do đó, HTX đang phải mượn "bìa đất" (Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) của các thành viên để thế chấp vay vốn thương mại. Việc cá nhân dùng tài sản gia đình thế chấp cho hoạt động chung của HTX chứa đựng nhiều rủi ro pháp lý và tranh chấp dân sự, nhưng đây là giải pháp duy nhất hiện nay. Trường hợp ông Bùi Văn Cường, thành viên HTX, người đã đầu tư hơn 1 tỷ đồng để làm giàn, hệ thống tưới tự động và cải tạo đất trồng 1 ha sâm núi Dành ở Nghĩa Đàn cũng không thể tiếp cận nguồn vốn ưu đãi nông nghiệp công nghệ cao mà phải "gánh" lãi suất thương mại bằng tài sản cá nhân.

Những khó khăn và tháo gỡ

Mặc dù nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh và nâng cấp công nghệ trong nông nghiệp là rất lớn, nhưng tỷ lệ giải ngân thực tế từ các gói tín dụng ưu đãi lại vô cùng khiêm tốn. Đứng từ góc độ các tổ chức tín dụng, ông Trần Hoài Nam - Giám đốc Chi nhánh Vietinbank Nghệ An thừa nhận: Những năm qua, chi nhánh giải ngân được rất ít chương trình cho vay nông nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp xanh, mặc dù ngân hàng hoàn toàn có sẵn nguồn vốn và cơ chế. Nguyên nhân cốt là do thiếu các dự án đủ điều kiện pháp lý.

Tương tự, lãnh đạo Agribank Tây Nghệ An cũng chia sẻ rằng dư nợ cho vay thuộc chương trình này tại đơn vị chiếm tỷ trọng rất nhỏ và không đáng kể, hiện ngân hàng đang nỗ lực tìm kiếm khách hàng đáp ứng các tiêu chuẩn nông nghiệp xanh, tuần hoàn nhưng số lượng hồ sơ đạt yêu cầu chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Qua khảo sát thực tế và phân tích cho thấy, dòng vốn phục vụ nông nghiệp công nghệ cao tại Nghệ An đang vướng phải "ba bức tường”: Thứ nhất, nút thắt thứ nhất: Bất cập trong định giá và công nhận tài sản bảo đảm trên đất nông nghiệp. Đây là rào cản lớn nhất đối với các dự án nông nghiệp công nghệ cao. Để triển khai sản xuất, doanh nghiệp và HTX phải đầu tư hàng tỷ đến hàng chục tỷ đồng vào hạ tầng kỹ thuật như nhà màng, nhà kính, hệ thống tưới thông minh, bể nuôi tôm công nghệ RAS...

Tuy nhiên, theo quy định pháp luật hiện hành, các công trình phụ trợ phục vụ sản xuất nông nghiệp này rất khó được cấp chứng nhận quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất nông nghiệp. Khi thẩm định tài sản thế chấp, các ngân hàng thương mại chỉ tính giá trị quyền sử dụng đất nông nghiệp.

Nút thắt thứ hai là rào cản về bộ tiêu chuẩn công nhận và chi phí chứng nhận. Đối với tín dụng nông nghiệp xanh và tuần hoàn, vướng mắc lại nằm ở bộ tiêu chí đánh giá khắt khe. Tiêu chí công nhận dự án nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao hiện nay, dự án phải nằm trong khu/vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được UBND tỉnh quyết định công nhận, hoặc thuộc doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được Bộ NN&PTNT cấp giấy chứng nhận, hoặc đáp ứng danh mục công nghệ tích hợp hiện đại khắt khe. Thực tế, rất ít doanh nghiệp, HTX tại Nghệ An đủ năng lực lập hồ sơ đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí này.

Ngoài ra, nhiều hộ dân và HTX làm nông nghiệp sinh thái, hữu cơ thực chất nhưng thiếu các chứng nhận đắt đỏ (như VietGAP, Global GAP, Organic) hoặc báo cáo đánh giá tác động môi trường. Thiếu căn cứ pháp lý này, ngân hàng không thể áp dụng các gói lãi suất ưu đãi theo đúng quy định thanh tra, kiểm toán.

Nút thắt thứ ba là "khoảng trống" về bảo hiểm nông nghiệp và rủi ro thiên tai. Nghệ An là địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của thời tiết khắc nghiệt, thiên tai, bão lũ và biến đổi khí hậu. Chi phí đầu tư cho nông nghiệp công nghệ cao rất lớn, nhưng rủi ro tổn thất khi xảy ra thiên tai lại cực kỳ cao. Trong khi đó, thị trường bảo hiểm nông nghiệp tại Việt Nam nói chung và Nghệ An nói riêng chưa phát triển.

Để gỡ "nút thắt" cho dòng vốn thời gian qua, UBND tỉnh Nghệ An đã chủ động chuyển đổi mạnh mẽ từ vai trò quản lý thuần túy sang vai trò kiến tạo và đồng hành cùng doanh nghiệp, HTX. Trọng tâm là việc xây dựng mã số vùng trồng, nông sản…tích hợp các vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao trọng điểm (như Quỳnh Lưu, Hoàng Mai, Nghĩa Đàn, Nam Đàn) vào Quy hoạch tỉnh Nghệ An giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Việc quy hoạch rõ ràng tạo hành lang pháp lý vững chắc về đất đai, giúp các ngân hàng yên tâm cấp tín dụng trung và dài hạn.

Đồng thời, Nghệ An ban hành Quyết định số 4085/QĐ-UBND phê duyệt Đề án phát triển Hợp tác xã nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030. Tổng kinh phí thực hiện đề án là 158 tỷ đồng, trong đó, kinh phí Nhà nước hỗ trợ là 72,4 tỷ đồng (ngân sách tỉnh 46 tỷ đồng; ngân sách Trung ương 26,4 tỷ đồng; vốn đối ứng của HTX, nông dân là 85,8 tỷ đồng.

Để chuyển từ thế "chờ đợi" sang chủ động tiếp cận nguồn vốn tín dụng thương mại và ưu đãi, theo đại diện phòng khách hàng cá nhân Agribank Tây Nghệ An, các doanh nghiệp và HTX nông nghiệp cần tập trung chuẩn bị và hoàn thiện các điều kiện cốt lõi sau: Chuẩn hóa hệ thống kế toán và minh bạch tài chính; Tách biệt tuyệt đối tài chính cá nhân/chủ nhiệm HTX với tài chính của pháp nhân HTX/DN. Các HTX bắt buộc lập sổ sách kế toán, báo cáo tài chính định kỳ, mở tài khoản ngân hàng riêng cho tổ chức và thực hiện dòng tiền thu/chi qua ngân hàng. Với các HTX, doanh nghiệp sản xuất nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn, chủ động đăng ký và duy trì các chứng nhận chất lượng uy tín (VietGAP, Global GAP Organic, OCOP từ 3 sao trở lên). Đây là "giấy thông hành" bắt buộc để ngân hàng xếp loại dự án vào danh mục tín dụng xanh/công nghệ cao.

Các ngân hàng cũng lưu ý khách hàng thiết lập đầy đủ hồ sơ pháp lý về đất đai (hợp đồng thuê đất dài hạn, văn bản chấp thuận chủ trương đầu tư, quy hoạch vùng sản xuất được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt); Xây dựng phương án sản xuất kinh doanh và phương án vay vốn khả thi. Tin vui là đầu tháng 8 vừa qua, Ngân hàng Nông nghiệp Việt Nam mới ban hành thông báo về việc cho vay chương trình ưu đãi khoa học công nghệ tạo đà với tổng nguồn vốn 2.000 tỷ đồng. Đây là một tháo gỡ kịp thời và hỗ trợ vốn tới cho các hộ gia đình, chủ trang trại, chủ cơ sở theo hướng ứng dụng công nghệ cao nếu tiếp cận được.