Hải quân Mỹ dừng khinh hạm Constellation: bài học chi phí

Hải quân Hoa Kỳ thông báo từ bỏ chương trình khinh hạm lớp Constellation sau khi cấu hình trang bị mở rộng đẩy chi phí lên khoảng 1,1 tỷ đô la/chiếc. Dự án vốn dựa trên thiết kế FREMM của châu Âu, kỳ vọng cung cấp một lớp tàu giá rẻ sản xuất hàng loạt thay thế Oliver Perry, nhưng cuối cùng bị giới hạn còn 2 tàu vì chi phí bị đánh giá là không thể chấp nhận so với công năng, theo Reporter.

Tổng quan: từ khái niệm hải quân cao - thấp đến nhu cầu thay thế Oliver Perry

Trong Chiến tranh Lạnh, Hoa Kỳ áp dụng khái niệm “hải quân cao - thấp”: lực lượng “cao” là nhóm tác chiến tàu sân bay xoay quanh hàng không mẫu hạm hạt nhân, được bảo vệ bởi tàu tuần dương tên lửa, tàu khu trục và tàu ngầm tấn công; lực lượng “thấp” là các chiến hạm nhỏ hơn, giá rẻ hơn để triển khai số lượng lớn.

Ở phân khúc “cao”, lớp Arleigh Burke – thực chất là một “Ticonderoga thu nhỏ” – đã chứng minh hiệu quả: tốc độ cao, khả năng đi biển tốt để bám sát tàu sân bay chạy năng lượng hạt nhân; mang tên lửa hành trình Tomahawk tấn công mục tiêu mặt đất; phòng không đủ sức đánh chặn tên lửa chống hạm lẫn tên lửa đạn đạo; cùng cặp trực thăng SH-60 LAMPS III tăng cường chống ngầm. Thành công đó khiến chương trình tàu khu trục tàng hình Zumwalt bị cắt ngắn còn 3 chiếc thay vì 32 chiếc theo kế hoạch; lớp Zumwalt sau đó được kỳ vọng làm phương tiện mang tên lửa siêu thanh.

Ở phân khúc “thấp”, khinh hạm Oliver Perry đã đến cuối vòng đời, buộc Hải quân Hoa Kỳ phải tìm phương án thay thế. Năm 2020, Fincantieri Marine Group được chọn với thiết kế dựa trên khinh hạm FREMM. FREMM ban đầu là dự án Ý - Pháp về tàu đa nhiệm, thiên về tuần tra xa bờ và nhiệm vụ cường độ thấp như bảo vệ vùng đặc quyền kinh tế và cứu trợ nhân đạo – ưu tiên chi phí thấp.

Phân tích kỹ thuật: từ FREMM giá rẻ thành “tàu khu trục yếu hơn”

Thay vì giữ cấu hình tối giản để sản xuất số lượng lớn, Hải quân Hoa Kỳ tích hợp cho Constellation gói trang bị đắt tiền: hệ thống thông tin tác chiến Aegis, radar giám sát không phận (EASR) Raytheon AN/SPY-6(V)3 Enterprise với 3 ăng ten cố định tích hợp AESA, cùng hệ thống chống tàu ngầm COMBATSS-21. Kết quả là một thiết kế FREMM châu Âu bị “nâng cấp quá tầm” thành một tàu có cấu hình gần với khu trục hạm, nhưng vẫn bị xem là yếu hơn Arleigh Burke.

Việc “đóng gói” cảm biến và hệ thống tác chiến thuộc chuẩn tàu khu trục vào thân tàu vốn được tối ưu cho tác chiến cường độ thấp làm chi phí tăng mạnh. Theo tính toán chi phí loạt sản xuất, mức 1,1 tỷ đô la/chiếc bị đánh giá là không chấp nhận được với vai trò dự kiến.

Vai trò tham chiếu của Arleigh Burke trong đội hình nhóm tàu sân bay

Arleigh Burke giữ vai trò hộ tống nòng cốt cho nhóm tàu sân bay, với khả năng phòng không/phòng thủ tên lửa dày đặc và tấn công mặt đất bằng Tomahawk. Tốc độ và khả năng đi biển giúp lớp tàu này bám sát tàu sân bay hạt nhân, còn trực thăng SH-60 LAMPS III đem lại năng lực chống ngầm đáng kể. Bối cảnh này cho thấy chuẩn năng lực rất cao của “lớp cao” trong mô hình cao - thấp mà Constellation khó đạt tới nếu vẫn cần duy trì tính kinh tế.

So sánh chi phí và vai trò theo nguồn

Chiến thuật và doctrine: lệch vai trò kéo theo lệch chi phí

Theo Reporter, FREMM hấp dẫn nhờ chi phí thấp phù hợp với tác chiến cường độ thấp. Khi đưa vào yêu cầu của Hải quân Hoa Kỳ, việc bổ sung hệ thống tác chiến tầm cao khiến Constellation trượt khỏi vai trò “lực lượng thứ hai giá rẻ” – trụ cột của tầng “thấp” trong khái niệm cao - thấp – và tiến gần cấu hình khu trục hạm. Sự lệch vai trò dẫn đến chi phí tăng, làm tiêu chí sản xuất hàng loạt không còn ý nghĩa.

Tác động và bài học

• Cấu hình theo nhiệm vụ: Với một khung tàu hướng tới nhiệm vụ cường độ thấp, tích hợp quá nhiều hệ thống tầm cao sẽ làm tăng chi phí và rủi ro không đạt tỷ lệ hiệu quả/giá thành.
• Tránh “nâng cấp quá tầm”: Tìm kiếm sự cân bằng giữa chi phí và năng lực là điều cốt lõi để duy trì số lượng và nhịp độ đóng tàu, nhất là với lực lượng “thấp”.
• Phân tầng lực lượng rõ ràng: Lớp “cao” như Arleigh Burke đã đáp ứng yêu cầu hộ tống nhóm tàu sân bay; lớp “thấp” cần giữ cấu hình tương thích với vai trò kinh tế - số lượng.

Kết luận, mức giá 1,1 tỷ đô la/chiếc của Constellation – so với khoảng 2,1 tỷ đô la của Arleigh Burke và 350-700 triệu đô la của FREMM – được đánh giá là không tương xứng với vai trò dự kiến, khiến Hải quân Hoa Kỳ giới hạn chương trình xuống còn 2 chiếc trước khi từ bỏ, theo nguồn.