Hiệp ước hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Nga hết hiệu lực

Thời gian đã cạn

Thời hạn của Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) giữa Mỹ và Nga được ấn định kết thúc vào cuối ngày 4/2 (theo giờ miền Đông Bắc Mỹ), tức 12h trưa 5/2 theo giờ Việt Nam. Trước thời khắc này, nhiều nhà lãnh đạo thế giới đã công khai kêu gọi gia hạn hoặc duy trì thỏa thuận.

New START là hiệp ước song phương cuối cùng về cắt giảm hạt nhân giữa hai quốc gia, được ký kết vào năm 2010 bởi Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev. Trước đó, thỏa thuận đầu tiên dạng này là Hiệp ước Đàm phán Hạn chế Vũ khí Chiến lược (SALT-I), được ký kết từ năm 1972.

Cụ thể, New START giới hạn: Số lượng đầu đạn hạt nhân chiến lược được triển khai ở mức 1.550 cho mỗi bên; số lượng phương tiện phóng chiến lược (như máy bay ném bom hạng nặng, tên lửa đạn đạo liên lục địa ICBM và tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm SLBM) ở mức 800; các điều khoản về thanh sát lẫn nhau để xác minh việc tuân thủ hiệp ước.

Năm 2010, New START được ký kết và phê chuẩn với hy vọng đúng như tên gọi của nó: "khởi đầu mới". Ban đầu, hiệp ước có thời hạn 10 năm, tức đến tháng 2/2021. Vào thời điểm đó, Tổng thống Mỹ Joe Biden và Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đồng ý gia hạn thêm 5 năm, kéo dài hiệu lực đến hạn chót năm 2026 hiện nay.

Điều gì xảy ra khi thỏa thuận hết hạn?

Khi hiệp ước hết hiệu lực, hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới sẽ không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ giới hạn trần nào đối với kho vũ khí chiến lược của họ.

“

Điều này cực kỳ tồi tệ đối với an ninh toàn cầu.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov phát biểu trong cuộc họp báo hôm 3/2

Nếu không có sự can thiệp, thế giới có thể đối mặt với một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân không kiểm soát. Sự kết thúc của hiệp ước cũng mở ra một kỷ nguyên bất định mới, bởi mục tiêu của thỏa thuận là thúc đẩy sự minh bạch thông qua thanh sát và trao đổi dữ liệu. Cơ chế này vốn được thiết kế để ngăn chặn việc một bên phát động tấn công hạt nhân phủ đầu chỉ vì dựa trên thông tin sai lệch về phía bên kia.

Vào tháng 9/2025, ông Putin từng đề xuất Nga sẽ đơn phương tuân thủ thỏa thuận thêm 1 năm để có thêm thời gian tái đàm phán. Khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhận xét đề xuất này "nghe có vẻ là một ý tưởng hay", nhưng không đưa ra cam kết chắc chắn.

Tuy nhiên, quan điểm của ông Trump dường như đã thay đổi. Trả lời phỏng vấn New York Times vào tháng 1/2026, ông nói về New START: "Nếu nó hết hạn thì cứ để nó hết hạn" và nói thêm rằng ông kỳ vọng "chúng tôi sẽ thực hiện một thỏa thuận tốt hơn".

Ông Trump tin rằng Trung Quốc - cường quốc hạt nhân phát triển nhanh nhất thế giới cần phải được đưa vào thỏa thuận song phương này. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông cũng từng đơn phương hủy bỏ nhiều thỏa thuận kiểm soát vũ khí với Nga và đề xuất việc lôi kéo Trung Quốc tham gia, nhưng không thành công.

Mối quan hệ Moskva - Washington rơi xuống mức gần như đóng băng sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022. Nửa năm sau cuộc chiến, Nga cấm Mỹ thanh sát các địa điểm quân sự chiến lược. Năm 2023, Moskva tuyên bố đình chỉ tham gia New START với lý do Mỹ hỗ trợ Ukraine, dù vẫn tuân thủ các giới hạn số lượng đầu đạn.

Nhìn lại lịch sử, hiệp ước START I từng có các điều khoản đặc biệt buộc Ukraine chuyển giao các đầu đạn hạt nhân thời Liên Xô cho Nga để đổi lấy các đảm bảo an ninh từ Nga, Mỹ và Anh.

Khi các hiệp ước START đầu tiên ra đời, Nga và Mỹ là những thế lực hạt nhân không có đối thủ. Tuy nhiên, Trung Quốc hiện đã vươn lên thành một siêu cường quân sự và kinh tế. Bắc Kinh hiện sở hữu ước tính 600 đầu đạn hạt nhân và con số này đang tiếp tục tăng.

Năm 2023, một ủy ban của Quốc hội Mỹ cảnh báo lần đầu tiên trong lịch sử, Mỹ phải đối mặt với thách thức răn đe cùng lúc hai đối thủ hạt nhân ngang tầm. Dù vậy, Trung Quốc bác bỏ các lời kêu gọi giới hạn kho vũ khí, lập luận rằng kho dự trữ của họ vẫn còn khiêm tốn so với Mỹ và Nga.

Cơ hội nào để cứu vãn New START?

Khả năng gia hạn hoặc tái ký kết New START dường như rất thấp. Về phía Nga, đã phát triển và triển khai các hệ thống vũ khí nằm ngoài phạm vi quy định của New START, như tên lửa đạn đạo siêu thanh Oreshnik hay drone tự hành mang vũ khí hạt nhân Poseidon.

Về phía Mỹ, đề xuất của ông Trump về hệ thống phòng thủ tên lửa hạt nhân trên không gian mang tên "Golden Dome" (Vòm Vàng) bị xem là nỗ lực phá bỏ nguyên tắc cân bằng quyền lực hạt nhân: răn đe thông qua sự hủy diệt lẫn nhau chắc chắn (MAD).

Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov hôm 3/2 cũng tuyên bố: Nếu Mỹ đặt hệ thống phòng thủ tên lửa tại Greenland, Nga sẽ đáp trả bằng các biện pháp quân sự.

Việc New START hết hạn khiến châu Âu lo lắng, cộng thêm các phát ngôn của ông Trump làm dấy lên nghi ngờ liệu "chiếc ô hạt nhân" của Mỹ có còn che chở châu Âu vô điều kiện hay không.

Một cuộc tranh luận về việc hình thành hệ thống phòng thủ hạt nhân riêng của châu Âu đang diễn ra. Ý tưởng được đưa ra là hai cường quốc hạt nhân châu Âu - Pháp và Anh sẽ mở rộng sự bảo vệ sang các quốc gia khác, ví dụ như Đức. Thủ tướng Đức Friedrich Merz xác nhận các cuộc đàm phán đang diễn ra, nhưng thừa nhận "thời điểm vẫn chưa chín muồi".

Vấn đề phức tạp nằm ở chỗ: Ai sẽ là người ra quyết định ấn nút hạt nhân? Hơn nữa, Nga muốn tính gộp cả kho vũ khí của Anh và Pháp vào bất kỳ hiệp ước mới nào, vì cho rằng cả hai đều là đồng minh của Mỹ.

Trên mạng xã hội X, cựu Tổng thống Obama thúc giục Quốc hội Mỹ hành động để bảo vệ New START, lập luận rằng việc để hiệp ước hết hạn sẽ "xóa bỏ một cách vô nghĩa hàng thập kỷ ngoại giao và có thể kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang mới khiến thế giới kém an toàn hơn".

Trong khi đó, ông Medvedev - Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Quốc gia Nga - cảnh báo sự kết thúc của hiệp ước là hồi chuông "báo động cho tất cả mọi người", và việc thiếu vắng các quy định thay thế sẽ chỉ làm tăng tốc chiếc "Đồng hồ Ngày tận thế".