Vô xứ Nghệ

Họa sĩ Nguyễn Đình Truyền và “cuộc đối thoại” bền bỉ với giấy

Phước Anh • 27/06/2026 10:40

Giữa thời buổi mỹ thuật ngày càng bị cuốn vào tốc độ của công nghệ, của in ấn kỹ thuật số, của những bề mặt được tạo ra rất nhanh bằng phần mềm, xưởng vẽ của họa sĩ Nguyễn Đình Truyền (phường Thành Vinh) vẫn giữ nhịp riêng bền bỉ.

Thực hiện: Phước Anh • 27/06/2026

Giữa thời buổi mỹ thuật ngày càng bị cuốn vào tốc độ của công nghệ, của in ấn kỹ thuật số, của những bề mặt được tạo ra rất nhanh bằng phần mềm, xưởng vẽ của họa sĩ Nguyễn Đình Truyền (phường Thành Vinh) vẫn giữ nhịp riêng bền bỉ. Ở đó có giấy, có dao, có hồ, có màu, có những thao tác lặp đi lặp lại đến mức tưởng chừng như khắc khổ. Và ở đó, có một người đàn ông đã gần tuổi thất thập vẫn lặng lẽ, cặm cụi với thứ chất liệu mỏng manh bậc nhất nhưng lại đòi hỏi một ý chí bền chắc hiếm thấy, đó là tranh trổ giấy.

Nguyễn Đình Truyền là gương mặt quen thuộc của mỹ thuật Nghệ An và khu vực Bắc miền Trung. Gần trọn đời gắn với hội hoạ, ông đã thử sức và ghi dấu ở nhiều chất liệu, từ đồ hoạ, khắc gỗ đến tranh cổ động, tranh đề tài… Nhưng nhiều năm trở lại đây, khi nhắc đến Nguyễn Đình Truyền, giới làm nghề và người yêu mỹ thuật nghĩ ngay đến tranh trổ giấy - một lối đi khó, đòi hỏi sự nhẫn nại, độ chính xác cao và sức lao động bền bỉ. Cũng từ chất liệu mỏng manh ấy, người hoạ sĩ đã tạo nên một thế giới tạo hình mang đậm hơi thở cuộc sống, nơi nhịp lao động, vẻ đẹp quê xứ và cảm quan thẩm mỹ dân gian “gặp nhau” trong từng nhát dao trổ.

Trong căn nhà nhỏ nằm sâu trong con ngõ trên đường Đặng Tất, phường Thành Vinh, không gian sống của họa sĩ Nguyễn Đình Truyền gần như cũng là không gian của hội họa. Từ khoảng sân hẹp trước nhà đến gian phòng phía trong, đâu đâu cũng thấy giấy, màu, khung tranh, những bản phác thảo đặt chồng lên nhau và mùi keo dán phảng phất trên mặt bàn làm việc. Giữa không gian ấy, Nguyễn Đình Truyền ngồi lặng bên những tờ giấy đã được đánh dấu chi chít, cặm cụi với con dao trổ nhỏ trên tay. Cảnh ấy khiến người đối diện dễ quên rằng trước mặt mình là một họa sĩ đã bước qua tuổi thất thập; ở ông vẫn nguyên vẹn sự tập trung, bền bỉ và nhẫn nại của người còn “nặng nợ” với từng nhát dao, từng mảng giấy.

Ngắm nhìn những tác phẩm trổ giấy của Nguyễn Đình Truyền, từ “Người lính trên công trường”, “Hoàng hôn trên cầu Lạch Cờn”, “Rừng cây thay lá”, “Trẻ trâu”… đến “Hoa cau”, “Hoa rừng”… điều đập vào mắt người xem trước hết là độ dày của lao động. Tranh của ông không tạo ấn tượng bằng một “cú đánh” thị giác tức thì theo kiểu phô trương hiệu ứng. Nó cuốn người xem bằng mật độ chi tiết, bằng nhịp điệu của các mảng đặc - rỗng, bằng cảm giác hình ảnh đang được gọt mở dần ra từ mặt giấy. Ở đó có công trường với cần cẩu, dàn giáo, nhịp chuyển động của những nhóm công nhân; có phiên chợ vùng cao, có lễ hội, có hoa rừng, có những bức tranh mang đề tài Bác Hồ, biển đảo, hoàng hôn quê hương… Tất cả được dựng nên bằng những nhát dao đi trên giấy như đi trên một “địa hình” đầy rủi ro. Chỉ cần lỡ tay, đứt một mảng chịu lực, lệch một nhịp kết cấu, hỏng một khâu bồi nền, toàn bộ bức tranh có thể phải làm lại từ đầu.

“Làm tranh nhỏ thì dễ, nhưng làm tranh khổ lớn thì cực kỳ khó. Thể loại này không có chỗ cho sự nóng vội. Người làm rất dễ nản lòng và muốn vứt bỏ tất cả” - hoạ sĩ Nguyễn Đình Truyền tâm sự.

Dễ hiểu vì vậy, tranh trổ giấy không phải là thể loại được nhiều họa sĩ lựa chọn gắn bó lâu dài. Nhìn rộng ra, tranh trổ giấy ở Việt Nam vốn không phải một dòng tranh truyền thống phát triển mạnh như tranh khắc gỗ, tranh in mộc bản hay tranh dân gian thờ cúng. Trong kho tàng mỹ thuật dân gian, dấu vết rõ nhất của loại hình này còn lưu lại ở làng tranh Đông Hồ, tồn tại như một nhánh riêng, nằm ở khoảng giao thoa giữa nghề làm tranh và nghề thủ công phục vụ tín ngưỡng, lễ Tết. Người thợ dùng dao, đục, mũi nhọn để khoét mở các mảng hình trên giấy, tạo nên những mô-típ trang trí, những hình tượng quen thuộc của đời sống dân gian như tùng, cúc, trúc, mai, 12 con giáp…

Với hoạ sĩ Nguyễn Đình Truyền, ông đến với tranh trổ giấy không phải từ một “mốt” chơi chất liệu lạ, càng không phải từ ý định thử sức nhất thời. Căn nguyên của nó nằm sâu xa trong chính quãng đời lao động thủ công của ông.

Trước khi được biết đến như một họa sĩ trổ giấy, ông từng gắn bó với công việc in ấn thủ công của gia đình trong những năm đời sống kinh tế xã hội còn nhiều thiếu thốn, khi việc trổ chữ, cắt khuôn, chế bản bằng tay vẫn là chuyện quen thuộc. Những động tác tưởng chỉ phục vụ nghề thủ công ấy lại âm thầm tạo cho ông một nền kỹ thuật rất chắc về dao trổ, về mắt nhìn, về độ chính xác của đường cắt. Kết hợp với sự đào tạo bài bản về đồ hoạ, ông dần nhận ra rằng những kinh nghiệm năm xưa ấy hoàn toàn có thể được đẩy xa hơn, nâng lên thành một lối sáng tác độc lập. Khoảng từ năm 2008, Nguyễn Đình Truyền bắt đầu dành nhiều tâm sức cho tranh trổ giấy; chỉ vài năm sau, những tác phẩm đầu tiên ở thể loại này đã mang lại cho ông thành tựu đáng kể.

Nguyễn Đình Truyền cho rằng, tranh trổ giấy là một thể loại có thể “gánh” được những đề tài lớn, những bố cục phức tạp và cả những suy nghĩ thẩm mỹ đương đại. Đi vào từng công đoạn trong quy trình làm tranh trổ giấy mới thấu suốt độ công phu của nó. Bức tranh thường bắt đầu từ một bản phác thảo đen trắng cỡ nhỏ. Khác với tranh vẽ thông thường, tranh trổ giấy buộc người làm phải hình dung tác phẩm theo kiểu “soi gương”, nhiều chi tiết phải được tính ngược để khi lật mặt tranh, hình ảnh mới trở về đúng chiều mong muốn.

Từ bản phác thảo ấy, ông phóng hình lên khổ giấy lớn, rồi bắt đầu trổ. Đây là công đoạn đòi hỏi sự tập trung gần như tuyệt đối. Mỗi nhát dao vừa là thao tác tạo hình, vừa là một quyết định kết cấu. Cắt quá tay, mảng giấy có thể đứt lìa; giữ tay quá chặt, đường trổ sẽ cứng và nặng; chỉ một chỗ non tay cũng đủ làm hỏng nhịp điệu, cảm xúc của toàn bộ bức tranh. Có những tác phẩm ít chi tiết còn cho phép người họa sĩ đi từng bước chậm rãi; nhưng với những bức khổ lớn, nhiều lớp hình và dày đặc nhân vật như “Người lính trên công trường”, “Nhịp sống mới” hay những bức tranh về lễ hội, phiên chợ, công đoạn trổ có thể kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng.

Sau khi trổ xong là đến khâu bồi giấy - phần việc mà hoạ sĩ Nguyễn Đình Truyền xem như thử thách lớn nhất của tranh trổ giấy. Tờ giấy đã trổ lúc này mong manh hơn bao giờ hết, chỉ cần nhấc không khéo là rách, chỉ cần dán lệch là nhăn, mà một khi đã nhăn hoặc lệch thì rất khó cứu vãn. Ông chọn nền bằng vật liệu mica có độ dẻo, độ phẳng và khả năng chống ẩm tốt, sau đó dùng loại keo pha theo công thức riêng để bồi tranh. Công đoạn này đòi hỏi sự chuẩn xác không kém lúc cầm dao, bởi nếu nền không “ăn” với giấy, hoặc lớp keo không đủ độ bền, tác phẩm rất dễ bong, phồng, ố mốc theo thời gian. Có thể nói, tranh trổ giấy chỉ thực sự hoàn thành khi vượt qua được khâu bồi nền, lúc ấy, toàn bộ những gì người họa sĩ dày công tạo dựng mới có thể đứng vững như một chỉnh thể.

Cuối cùng mới đến màu. Đây cũng là điểm cho thấy Nguyễn Đình Truyền đã đi khá xa khỏi mô thức tranh trổ giấy dân gian. Tranh trổ giấy Đông Hồ truyền thống thường nghiêng về công năng trang trí, màu sắc nếu có cũng đi theo lối dân gian giản dị, gắn với một hệ hình biểu tượng quen thuộc. Còn với Nguyễn Đình Truyền, màu không chỉ làm nền cho những mảng trổ mà tham gia trực tiếp vào việc tạo không khí thẩm mỹ của tác phẩm. Ông dùng màu để làm nổi độ sâu không gian, để nhấn tiết tấu của bố cục, tăng độ rung cho những mảng hình vốn đã rất dày đặc. Màu trong tranh trổ giấy Nguyễn Đình Truyền góp phần giữ cho tác phẩm không rơi vào sự khô cứng của một bài tập kỹ thuật.

Khác biệt lớn hơn cả nằm ở tư duy tạo hình. Nếu tranh trổ giấy Đông Hồ truyền thống chủ yếu vận hành trên những mô-típ ổn định, mang tính trang trí và dân gian, thì hoạ sĩ Nguyễn Đình Truyền đưa vào chất liệu này một tư duy đồ hoạ hiện đại, một ý thức mạnh về bố cục lớn và về hơi thở đời sống đương đại. Ông tiếp nhận từ tranh truyền thống tinh thần tiết chế và nhịp điệu đường nét, song lại đưa tranh trổ giấy bước ra khỏi phạm vi “tranh thủ công”. Nguyễn Đình Truyền chọn một lối thể hiện khó, là đưa vào tranh những công trường, những khối kiến trúc đồ sộ, những tập thể lao động, những cảnh sinh hoạt có nhiều nhân vật và nhiều lớp không gian. Chỉ riêng lựa chọn ấy đã cho thấy ông không coi trổ giấy là một thú chơi trang trí. Ông muốn chất liệu này gánh được hơi thở của đời sống đương đại, gánh được quy mô của nhịp sống mới, gánh được cả tinh thần xã hội trong tranh.

Bởi thế, xem tranh Nguyễn Đình Truyền, có thể nhận ra hai lớp thời gian cùng hiện diện. Một lớp thuộc về truyền thống, ở kỹ thuật cắt trổ, ở tính thủ công, ở sự nhẫn nại gần như khổ hạnh với mặt giấy. Lớp còn lại thuộc về hiện đại, ở cách ông mở rộng biên độ đề tài, tổ chức không gian, xử lý tranh như một chỉnh thể đồ hoạ có khả năng đối thoại với đời sống hôm nay.

Ở tuổi gần thất thập, hoạ sĩ Nguyễn Đình Truyền vẫn chọn ngồi lặng lẽ nhẫn nại bên bàn trổ giấy, bền bỉ với một thể loại vừa kén người làm, vừa kén người xem. Hơn 18 năm gắn bó với tranh trổ giấy cũng là chừng ấy thời gian ông giữ một cuộc “đối thoại” lặng lẽ với chất liệu mỏng manh nhưng nhiều thách thức, đó là cuộc “đối thoại” bằng tay nghề, bằng sự kiên nhẫn, bằng kinh nghiệm tích lũy sau mỗi lần cầm dao, bồi giấy, xử lý màu. Nhìn vào hành trình ấy, có thể thấy tranh trổ giấy của Nguyễn Đình Truyền là kết quả của nhiều năm lao động nghề nghiêm túc, của một người họa sĩ muốn đi đến tận cùng với lối đi riêng mà mình đã chọn…

Hoạ sĩ Nguyễn Đình Truyền (SN 1958)
Giải thưởng tiêu biểu:
- Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam.
- Giải C Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam (2002) với tác phẩm Chiều về bản.
- Giải B khu vực Bắc miền Trung (2016) với tác phẩm Hoa rừng (tranh trổ giấy).
- Giải Khuyến khích khu vực Bắc miền Trung (2019) với tác phẩm Phiên chợ vùng cao (tranh trổ giấy).
- Giải C Triển lãm Mỹ thuật khu vực Bắc miền Trung (2021) với tác phẩm Người lính trên công trường (tranh trổ giấy).
- Giải B Triển lãm Mỹ thuật Bắc miền Trung (2023) với tác phẩm Nhịp sống mới (tranh trổ giấy).
- Tham gia Triển lãm giao lưu mỹ thuật các nước ASEAN 2025.