Khai mở “kho báu carbon” từ rừng và lúa:Kỳ 2: Rừng - “Lá chắn cacbon” của Nghệ An

Không chỉ gia đình chị Khay, nhiều gia đình khác cũng nhận được tiền bán tín chỉ cacbon. Theo anh La Văn Hoàng – Trưởng bản Tùng Hương, bản hiện có khoảng 250 hộ dân và mỗi hộ đều được nhận hơn 11 triệu đồng từ nguồn chi trả giảm phát thải khí nhà kính theo Thỏa thuận ERPA. Đây là niềm vui lớn của những người dân trong bản hàng chục năm qua sống dựa vào rừng. “Ở Tùng Hương, người dân nhận khoán bảo vệ rừng cộng đồng nên số tiền được chia đều cho các hộ. Chúng tôi cùng nhau giữ rừng, cùng nhau phát triển kinh tế và xây dựng đời sống bản làng. Phần lớn các hộ sau khi nhận tiền đều dùng để đầu tư mua cây giống, con giống hoặc phục vụ sản xuất” - anh Hoàng cho biết.

Tại bản Mường Hin, xã Thông Thụ - một trong những bản nằm trong vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, người dân trước đây chủ yếu sống nhờ vào rừng. Họ vào rừng lấy củi, khai thác lâm sản phụ hoặc tận dụng gỗ rừng để làm nhà. Tuy nhiên, khi rừng tự nhiên ngày càng suy giảm, các chính sách bảo vệ rừng được triển khai mạnh mẽ hơn. Đặc biệt, từ năm 2024, khi chương trình chi trả giảm phát thải khí nhà kính được thực hiện, đời sống của người dân bắt đầu có sự thay đổi rõ rệt.

Theo Trưởng bản Lang Văn Ngũ, không chỉ chấm dứt hẳn tình trạng lén lút vào rừng chặt tỉa gỗ để làm nhà, người dân còn vận động các nhà sàn cải tạo chuyển sang làm nhà xây vừa tiết kiệm lại bảo vệ rừng. Nhờ tích cực tham gia bảo vệ rừng, năm 2025 vừa qua, 149 hộ dân bản Mường Hin được hỗ trợ 991 triệu đồng từ tín chỉ cacbon, bình quân mỗi hộ được chi trả gần 8 triệu đồng. Ngoài hỗ trợ cho các hộ dân tham gia nhận khoán, bản còn được hỗ trợ mỗi năm 50 triệu đồng, trong đó năm 2024 làm cổng chào vào thôn và năm 2025 làm 80m đường bê tông.

Anh Lang Văn An, một hộ dân được thụ hưởng nguồn chi trả giảm phát thải ERPA cho biết: Vừa ăn Tết xong, có tiền từ nguồn chi trả giảm phát thải nên anh mua sắm thêm dụng cụ và bàn bạc với các anh em có tay nghề tìm kiếm công trình để đi xây. Hiện gia đình có 8ha rừng đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng, hàng năm tham gia kiểm tra rừng vài chuyến nên thời gian nhàn rỗi thì đi làm thợ kiếm thêm thu nhập. Anh An cũng cho biết: Gia đình đăng ký khoanh nuôi bảo vệ rừng từ năm 2014, đến năm 2016 thì được Nhà nước chi trả tiền rừng. Thế nhưng chế độ giảm phát thải khí nhà kính thì mới nhận từ năm 2024 lại đây. Cám ơn Nhà nước đã hỗ trợ kinh phí để bà con chăm lo bảo vệ rừng tốt hơn. Điều đáng mừng là nhận thức của người dân đã thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây không ít hộ lén lút chặt gỗ để làm nhà thì nay người dân đã vận động nhau chuyển sang làm nhà xây nhằm hạn chế việc khai thác rừng tự nhiên.

Không chỉ hỗ trợ trực tiếp cho các hộ dân nhận khoán bảo vệ rừng, chương trình chi trả giảm phát thải còn mang lại nguồn kinh phí để cải thiện hạ tầng cộng đồng tạo thuận lợi cho người dân thăm rừng, bảo vệ rừng, đồng thời phát triển du lịch sinh thái. Từng hộ gia đình, các con đường chung lắp đặt hệ thống đèn năng lượng mặt trời, cải tạo đường giao thông và xây dựng các công trình phục vụ sinh hoạt chung, phần lớn kinh phí từ nguồn chi trả giảm phát thải.

Mô hình trồng rừng gắn với giảm phát thải đã bắt đầu cho “trái ngọt”. Tại bản Quang Yên, xã Tam Quang, Trưởng bản Quang Văn Dũng cho biết, người dân Quang Yên càng chăm chỉ hơn trong việc trồng rừng keo (với diện tích toàn bản lên tới 300-400ha) kết hợp với chăn nuôi đại gia súc từ 4-7 con mỗi hộ để tăng thu nhập. Đặc biệt, tiềm năng phát triển dược liệu dưới tán rừng như giảo cổ lam, bon bo đang được chính quyền cơ sở đề xuất triển khai để thay thế thói quen khai thác tự nhiên thiếu bền vững. Thực tiễn tại các bản làng miền Tây Nghệ An cho thấy khi rừng được bảo vệ tốt và người dân được hưởng lợi từ rừng, quá trình bảo tồn sẽ trở nên bền vững hơn.

Từ chỗ xem rừng chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác, nhiều cộng đồng nay đã coi rừng là tài sản chung cần được gìn giữ lâu dài. Chính sự thay đổi trong nhận thức này đang tạo nền tảng quan trọng để Nghệ An phát huy lợi thế rừng trong hành trình hướng tới mục tiêu Net Zero. Trên địa bàn các xã thuộc khu vực Vườn quốc gia Pù Mát như Anh Sơn, Môn Sơn, Con Cuông, Châu Khê, Tam Quang và Tam Thái hiện có 34 cộng đồng được phê duyệt hưởng lợi.

Trong số đó, xã Môn Sơn là địa phương có số lượng cộng đồng thụ hưởng nhiều nhất với 16 thôn, bản. Mỗi bản nằm trong danh sách được nhận khoảng 50 triệu đồng mỗi năm trong giai đoạn 2024-2025. Nguồn kinh phí này không chia trực tiếp cho từng hộ dân mà được sử dụng cho các công trình chung của cộng đồng như lắp đặt hệ thống đèn chiếu sáng năng lượng mặt trời, mua vật liệu để bê tông hóa đường giao thông nội bản hoặc sửa chữa các thiết chế văn hóa.

Nhờ nguồn hỗ trợ này, nhiều bản làng như bản Búng, Cò Phạt đã có những đổi thay rõ rệt. Đường nội bản được bê tông hóa, hệ thống đèn năng lượng mặt trời được lắp đặt giúp sinh hoạt của người dân thuận lợi hơn. Những công trình nhỏ nhưng thiết thực đã mang lại niềm vui và sự đổi mới cho đồng bào Đan Lai, tạo động lực để họ yên tâm gắn bó với rừng và từng bước cải thiện đời sống.

Theo ông Lê Anh Tuấn – Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát, tính đến tháng 2/2025 tổng kinh phí hỗ trợ từ nguồn thỏa thuận chi trả giảm phát thải (ERPA) cho các cộng đồng rừng thuộc đơn vị quản lý trong năm 2024 đã đạt hơn 24 tỷ đồng. Nguồn kinh phí này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho các cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng mà còn góp phần đầu tư các công trình thiết yếu như nước sạch, điện chiếu sáng, đường giao thông thôn, bản và nhà văn hóa cộng đồng, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của đồng bào địa phương.

Ông Nguyễn Danh Hùng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Kết quả bước đầu rất đáng ghi nhận. Tính đến nay, tổng nguồn thu từ ERPA trên địa bàn Nghệ An đạt 356,43 tỷ đồng, trong đó 355,6 tỷ đồng được điều phối từ Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Trung ương. Năm 2024, Nghệ An đã giải ngân khoảng 177,6 tỷ đồng từ nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng, đạt hơn 80% kế hoạch. Kinh phí được chuyển trực tiếp đến các đối tượng tham gia bảo vệ và phát triển rừng. Trong đó, 31.201 hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư được nhận tiền chi trả để bảo vệ rừng. Bên cạnh đó, 26 chủ rừng là tổ chức và 109 UBND cấp xã được Nhà nước giao quản lý rừng cũng được hỗ trợ kinh phí để thực hiện nhiệm vụ quản lý, bảo vệ diện tích rừng trên địa bàn.