Khi nào được coi là phạm tội do lạc hậu?
Tôi nghe nói những người dân tộc thiểu số mà phạm tội thì thường sẽ được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là phạm tội do lạc hậu vì họ không có điều kiện được học hành. Vậy, xin hỏi, có đúng là như vậy không?. Vấn đề quan tâm của bà Vi Thị H. (xã Con Cuông, Nghệ An)
Trả lời: Khoản 12, Điều 2 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án Nhân dân tối cao hướng dẫn về tình tiết giảm nhẹ phạm tội do lạc hậu như sau:
12. “Phạm tội do lạc hậu” quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự là trường hợp phạm tội do nhận thức, trình độ thấp kém mà không nhận thức đầy đủ tính chất nghiêm trọng do hành vi của mình gây ra hoặc không theo kịp đà tiến bộ, đà phát triển chung của xã hội. Chỉ áp dụng tình tiết “phạm tội do lạc hậu” nếu sự lạc hậu đó là do nguyên nhân khách quan đưa lại (như: Do đời sống xã hội nên không hiểu biết hoặc kém hiểu biết về pháp luật, không được học tập, không có điều kiện thực tế để nhận biết cái đúng, cái sai trong cuộc sống...).
Ví dụ: Sùng Văn A là người dân tộc thiểu số, sinh sống ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn vẫn còn phong tục bắt vợ từ sớm. A đã bắt chị Vàng Thị B 14 tuổi về làm vợ nhưng không có sự đồng thuận của chị B dẫn đến chị B có con khi mới 15 tuổi. Trường hợp này, Sùng Văn A được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự.
Theo quy định trên, để được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phạm tội do lạc hậu, phải có căn cứ cho thấy người phạm tội đó đã phạm tội do nhận thức, trình độ thấp kém mà không nhận thức đầy đủ tính chất nghiêm trọng do hành vi của mình gây ra hoặc không theo kịp đà tiến bộ, đà phát triển chung của xã hội.
Mặt khác, sự lạc hậu đó phải là do nguyên nhân khách quan đưa lại (như: Do đời sống xã hội nên không hiểu biết hoặc kém hiểu biết về pháp luật, không được học tập, không có điều kiện thực tế để nhận biết cái đúng, cái sai trong cuộc sống...).
Như vậy, không phải mọi trường hợp người dân tộc thiểu số phạm tội đều được coi là phạm tội do lạc hậu để hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tình tiết này chỉ được áp dụng khi có căn cứ xác định người phạm tội do nhận thức, trình độ thấp kém, không theo kịp sự phát triển chung của xã hội và sự lạc hậu đó xuất phát từ nguyên nhân khách quan như điều kiện sống, môi trường xã hội, khả năng tiếp cận giáo dục và pháp luật. Việc áp dụng hay không thuộc thẩm quyền xem xét, đánh giá của Tòa án trên cơ sở từng vụ việc cụ thể.
