Khi những dòng kênh bị “bóp nghẹt”:Kỳ 2: Chiếm dụng hành lang, cản trở duy tu
Không chỉ bị lấn chiếm để xây nhà, dựng quán, nhiều tuyến kênh thủy lợi ở Nghệ An còn đang bị biến thành nơi xả nước thải, đổ rác, dựng chuồng trại, trồng cây. Có nơi, hàng chục công trình mọc lên ngay trên hành lang bảo vệ, khiến đơn vị quản lý không còn đường tiếp cận để kiểm tra, sửa chữa.
Nhóm Phóng viên / Trình bày: Hồng Toại • 17/8/2026
*****
Không chỉ bị lấn chiếm để xây nhà, dựng quán, nhiều tuyến kênh thủy lợi ở Nghệ An còn đang bị biến thành nơi xả nước thải, đổ rác, dựng chuồng trại, trồng cây. Có nơi, hàng chục công trình mọc lên ngay trên hành lang bảo vệ, khiến đơn vị quản lý không còn đường tiếp cận để kiểm tra, sửa chữa.
.png)
Từ hàng chục năm qua, kênh thủy lợi N24-8 là tuyến kênh thiết yếu, có nhiệm vụ cung cấp nước tưới cho khoảng 200ha đất sản xuất của người dân xã Quỳnh Phú. Thế nhưng khoảng 2 năm trở lại đây, tuyến kênh này không chỉ bị xây dựng lấn chiếm mà còn trở thành nơi tiếp nhận nước thải từ khu dân cư.
Dẫn phóng viên đi dọc tuyến kênh, ông Ngô Quang Quý, công nhân Xí nghiệp Thủy lợi Quỳnh Lưu cho biết, tình trạng này xuất hiện từ năm 2024. Ngay sau khi phát hiện, lãnh đạo Xí nghiệp Thủy lợi đã nhiều lần xuống làm việc với chính quyền địa phương và các hộ dân, song đến nay vẫn chưa có biện pháp xử lý dứt điểm. Trong khi đó, tình trạng lấn chiếm ngày càng nghiêm trọng.
Đây là tuyến kênh thủy lợi cấp 2, dài khoảng 4km. Năm 2024, sau khi mua đất đấu giá từ chính quyền xã Sơn Hải (cũ), một số hộ dân địa phương bắt đầu xây dựng quán cà phê, nhà hàng, trong đó có phần diện tích được xây dựng ngay trên bờ kênh. Kể từ đó đến nay, khoảng 20 căn nhà khác tiếp tục mọc lên. Theo ghi nhận, chỉ có một hộ xây dựng đúng quy định, chừa khoảng trống tiếp giáp phía sau nhà với kênh thủy lợi; các hộ còn lại đều xây dựng chồng lên bờ kênh.
Không chỉ bị lấn chiếm, tuyến kênh còn phải “gánh” nước thải sinh hoạt từ các hộ gia đình, nhà hàng thông qua những đường ống được lắp đặt công khai. Theo ghi nhận của phóng viên, nhiều đoạn kênh có màu đen kịt, bốc mùi hôi thối. Phía sau dãy nhà dân, rác thải chất đống, có nơi gây tắc nghẽn dòng chảy.
“Chúng tôi phải liên tục đi vớt rác thải, rất khổ sở. Một bên bờ kênh bị lấn chiếm hết nên cũng không thể đưa máy móc vào thi công mỗi lúc cần sửa chữa”, ông Quý cho biết. Từ một công trình có nhiệm vụ dẫn nước phục vụ sản xuất, tuyến kênh nay phải oằn mình “gánh” thêm rác thải, nước thải và những công trình xây dựng nằm ngay trên hành lang bảo vệ.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra trên tuyến kênh hồ 32 thuộc xóm 2, xã Quỳnh Tam.
Qua khảo sát thực tế, nhiều hộ dân xây dựng nhà ở, công trình phụ sát mép kênh; một số hộ tận dụng hành lang để chăn nuôi gia cầm, dựng chuồng trại hoặc cơi nới công trình. Đáng chú ý, một số cột điện cũng được dựng ngay trên hành lang bảo vệ kênh, làm thu hẹp không gian quản lý và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.
Ông Bùi Duy Nhân, công nhân quản lý hồ 32 cho biết, tuyến kênh dài khoảng 6,5km hiện có hơn 20 hộ dân xây dựng công trình sát mép kênh. Không dừng lại ở việc xây dựng, nhiều đoạn kênh còn bị người dân đổ rác thải sinh hoạt xuống lòng kênh. Đơn vị quản lý phải thường xuyên tổ chức thu gom để bảo đảm dòng chảy thông suốt.
Theo ông Võ Sĩ Hồng, việc người dân xây dựng công trình sát kênh, lấn chiếm hành lang bảo vệ và xả rác xuống lòng kênh đang làm gia tăng tình trạng ách tắc dòng chảy, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cấp nước, tiêu úng cũng như công tác quản lý, sửa chữa công trình. Những hành vi tưởng như riêng lẻ đang dần tạo thành một áp lực lớn lên hệ thống thủy lợi. Khi hành lang bị thu hẹp, rác thải làm nghẽn dòng chảy, việc kiểm tra, duy tu cũng trở nên khó khăn hơn.
.png)
Tại tuyến kênh dẫn nước thuộc hồ chứa Khe Thần, đi qua xóm Tiến Sơn, xã Quỳnh Tam, hàng loạt trường hợp xây dựng công trình sát mép kênh cũng xuất hiện trong thời gian gần đây. Nhiều ngôi nhà được dựng ngay bên hành lang bảo vệ công trình thủy lợi. Có hộ còn xây dựng cầu dẫn vào nhà bắc qua kênh, thu hẹp đáng kể khẩu độ dòng chảy.
Điển hình, hộ ông Bùi Ngọc N. xây dựng nhà ở sát bờ kênh và làm cầu qua nhà, khiến dòng kênh bị bó hẹp. Trong khi đó, hộ ông Hồ H. xây dựng cổng và tường rào trên hành lang bảo vệ công trình thủy lợi.
Đáng chú ý, nhiều hộ dân còn trồng mía, keo nguyên liệu sát mép kênh. Theo anh Bùi Duy Tài, công nhân quản lý hồ chứa Vực Mấu, đây là tuyến kênh trọng yếu dài hơn 6km, có nhiệm vụ cấp nước tưới, cấp nước sinh hoạt và tiêu úng cho nhiều khu vực dân cư. Tuy nhiên, toàn tuyến hiện có khoảng 25 hộ dân lấn chiếm hành lang bảo vệ công trình, trong đó có 4 hộ trồng cây keo sát mép bê tông của kênh.
Theo anh Tài, hệ thống rễ cây phát triển có thể làm nứt, đội và phá vỡ kết cấu bê tông, khiến mái kênh xuống cấp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tuổi thọ công trình.
Không chỉ nguy cơ hư hỏng công trình, việc xây dựng và trồng cây trong hành lang bảo vệ còn khiến lực lượng quản lý không còn lối đi để kiểm tra, vận hành, sửa chữa hoặc xử lý sự cố trên tuyến kênh.
Khi xảy ra thiên tai hoặc cần điều tiết nước khẩn cấp, việc tiếp cận công trình sẽ gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác cấp nước và tiêu úng cho người dân.
Tình trạng lấn chiếm hành lang công trình thủy lợi không chỉ xuất hiện tại một vài tuyến kênh. Tại xã Hưng Nguyên, nhiều tuyến kênh cũng xảy ra tình trạng người dân chiếm dụng bờ kênh để dựng nhà, làm trang trại chăn nuôi, trồng rừng keo.
Dẫn phóng viên đi dọc tuyến kênh phục vụ tưới tiêu cho hàng trăm ha trên địa bàn xã, ông Lê Văn Hùng - Giám đốc Xí nghiệp Thủy lợi Hưng Nguyên cho biết, tình trạng này đang trở thành bài toán nhức nhối đối với ngành thủy lợi.
Chỉ tay xuống tuyến kênh thủy lợi cấp 1, ông Hùng cho biết, theo quy định, từ mép kênh ra 3m là hành lang bảo vệ. Tuy nhiên, nhiều hộ dân đã tận dụng khu vực này để dựng nhà, làm trang trại chăn nuôi và đặc biệt là trồng rừng keo.
Chúng tôi đã có rất nhiều cuộc làm việc với chính quyền địa phương, nhưng đến nay vẫn chưa thể xử lý được. Đơn vị thì không có thẩm quyền”.
Ông Lê Văn Hùng - Giám đốc Xí nghiệp Thủy lợi Hưng Nguyên
Theo ông Trần Văn Hòa - Trưởng phòng Kỹ thuật công trình, Công ty TNHH MTV Thủy lợi Bắc Nghệ An, toàn hệ thống Thủy lợi Bắc Nghệ An hiện vẫn còn hơn 600 hộ dân lấn chiếm hành lang an toàn công trình. Phần lớn là những trường hợp tồn tại từ hàng chục năm trước. Công ty TNHH MTV Thủy lợi Bắc Nghệ An được UBND tỉnh Nghệ An giao nhiệm vụ quản lý, khai thác và bảo vệ hệ thống công trình thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, cấp nước cho các nhà máy và khu công nghiệp trên địa bàn hàng chục xã, phường. Thế nhưng, số vụ vi phạm hành lang bảo vệ công trình thủy lợi đang có chiều hướng gia tăng, với tính chất ngày càng phức tạp.
(Còn nữa)
