Khơi dậy khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc

Những năm qua, văn học, nghệ thuật nước nhà đã nỗ lực chuyển mình, phát triển về số lượng, nâng cao về chất lượng, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần, thể hiện sâu sắc vẻ đẹp tâm hồn và cốt cách con người Việt Nam, tiếp nối mạch nguồn truyền thống dân tộc. Phóng viên có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ - Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương kiêm Trưởng ban Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, về phát triển văn học, nghệ thuật trong kỷ nguyên mới.

* * *

Vân Khánh (Thực hiện) • 01/01/2026

P.V: Thưa PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, ông đánh giá như thế nào về những thành tựu của văn học, nghệ thuật Việt Nam trong thời gian qua?

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ: Năm 2025 có nhiều sự kiện nổi bật. Chúng ta kỷ niệm 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong đó, có một mốc lịch sử rất quan trọng là 50 năm đất nước hòa bình, thống nhất. Các sự kiện chính trị, kinh tế, văn hóa đều tập trung vào những cột mốc như thế và riêng văn học, nghệ thuật đã diễn ra nhiều cuộc hội thảo, nhiều cuộc tọa đàm ở tầm quốc gia.

Ở từng lĩnh vực thì người ta bàn sâu về việc sau 50 năm đất nước thống nhất đã có những thay đổi như thế nào? Chúng ta có thể thấy những điểm như thế này: Thứ nhất là, sau năm 1975, các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình lý luận văn học, nghệ thuật bắt đầu có những mong muốn vừa tiếp tục mạch nguồn truyền thống, vừa tìm một hướng đi mới - đổi mới của văn học, nghệ thuật như thế nào.

Mở lối cho văn nghệ đi lên trong giai đoạn đầu cũng có những tranh cãi, đó là những năm đầu Đảng ta tiến hành công cuộc Đổi mới, trong đó có đổi mới văn hóa, văn nghệ, có ý kiến cho rằng, giã từ hay nhận diện một nền văn học, nghệ thuật mang tính chất minh họa... Nói như thế, tôi nghĩ cũng chưa đúng, bởi nền văn nghệ đó đã hoàn thành một sứ mệnh rất vẻ vang, đó là cùng với cả dân tộc đi vào cuộc kháng chiến chống Pháp, rồi kháng chiến chống Mỹ đầy hy sinh gian khổ. Thực sự, đó là một nền văn hóa, văn nghệ cách mạng, rất nhiều loại hình thơ, văn, điện ảnh, âm nhạc, sân khấu, nhiếp ảnh, mỹ thuật, văn nghệ dân gian, múa, kiến trúc… cùng ra trận, góp phần đưa tầm vóc, vị thế của dân tộc một cách rõ ràng hơn. Chúng ta giành thắng lợi bằng chính nghĩa, bằng văn hóa.

Nhưng hiện thực hôm nay cần phải có sự đổi mới. Đề tài chiến tranh cách mạng, hình tượng người lính vẫn rất quan trọng, nhưng trong thời kỳ mới thì phải xuất hiện những nhân vật mới, đó là doanh nhân trong bối cảnh hội nhập, xây dựng và làm giàu cho đất nước, là người lính trong thời kỳ phát triển tiên tiến về kỹ thuật, là những người tiên phong, làm chủ kỹ thuật hiện đại, tinh nhuệ.

Văn học, nghệ thuật đã khai thác ở những vỉa tầng này và rõ ràng đã có sự chuyển biến mới so với giai đoạn trước. Sự biến chuyển ấy thể hiện trong tư duy nhận thức, trong bút pháp, cách tiếp cận hiện thực và thể hiện hiện thực ấy. Tôi cũng cho rằng, vai trò của lý luận văn học, nghệ thuật cũng rất quan trọng, bởi đó là cán cân thẩm định, định hướng cho sáng tạo. Nếu lý luận không đổi mới thì sự sáng tạo cũng gặp những khó khăn, không thể có những đột phá.

P.V: Vậy có những điểm nghẽn nào cần được tháo gỡ để văn học, nghệ thuật có những đột phá phát triển hơn so với giai đoạn trước, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ: Điểm nghẽn về thể chế từng bước được nhìn nhận và tháo gỡ. Chúng ta đã có những chiến lược phát triển về công nghiệp văn hóa, trong đó, chú trọng về điện ảnh, âm nhạc; riêng điện ảnh hơn 15 năm nay có sự "lột xác" ngoạn mục. Chính phủ ban hành những chiến lược mới để nâng tầm những lĩnh vực này lên, nếu làm tốt thì nó vừa phục vụ đời sống tinh thần của con người, vừa là ngành kinh tế rất quan trọng, đó là công nghiệp văn hóa.

Nói đến công nghiệp văn hóa thì chắc chắn phải nói đến vai trò của các loại hình văn học, nghệ thuật, vì đó vừa là ý tưởng, vừa là chất liệu, vừa chắp cánh cho công nghiệp văn hóa. Tôi lấy ví dụ, muốn phát triển du lịch thì cũng phải lấy ý tưởng từ chất liệu của văn học, nghệ thuật mới có thể có những sản phẩm du lịch đặc sắc.

P.V: Những nghệ sĩ trẻ hôm nay thừa hưởng và phát huy những gì từ các thế hệ đi trước để góp phần thúc đẩy phát triển văn học, nghệ thuật?

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ: Phải nói rằng, một lớp các nghệ sĩ trẻ hôm nay được đào tạo bài bản hơn, điều kiện hoạt động tốt hơn, có thế mạnh về ngoại ngữ, tin học, có thể học hỏi, giao lưu với bạn bè trên thế giới, tiếp nhận những khuynh hướng mới, mở ra những tầm nhìn và từ đó họ phát huy những thế mạnh, sở trường. Họ đã góp phần đóng góp cho nền văn học, nghệ thuật tươi mới hơn, sinh động hơn. Họ đã biết cách hướng đến đối tượng công chúng là những người trẻ, vì thế mà các sản phẩm nghệ thuật cũng có những đổi mới sáng tạo, hấp dẫn hơn.

P.V: Theo ông, để nền văn học, nghệ thuật phát triển toàn diện trong giai đoạn mới, chúng ta cần những giải pháp cụ thể như thế nào?

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ: Đảng ta xác định nhiệm vụ của văn học, nghệ thuật Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế là phải phát triển toàn diện và mạnh mẽ, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ. Để văn học, nghệ thuật phát triển trong thời kỳ mới, cần nhiều giải pháp đồng bộ, tập trung vào tăng cường lãnh đạo của Đảng, nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước, đổi mới cơ chế hoạt động, xây dựng chính sách đãi ngộ, hỗ trợ văn nghệ sĩ, thúc đẩy nghiên cứu lý luận, phê bình, phát triển công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa, đẩy mạnh giao lưu quốc tế, đồng thời, giữ vững bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế.

Cùng với đó, tăng cường giáo dục nghệ thuật là một giải pháp trong việc xây dựng con người mới với các đặc tính cơ bản: Yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo. Xây dựng mới các chế độ, chính sách đối với hoạt động văn học, nghệ thuật, như chế độ lương, nhuận bút, bồi dưỡng lao động nghề nghiệp, chế độ hưu đối với trí thức, văn nghệ sĩ. Có cơ chế khuyến khích văn nghệ sĩ, nghệ nhân phát huy tài năng, năng lực sáng tác, quảng bá văn học, nghệ thuật với ý thức đầy đủ về trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của mình.

Chúng ta cần phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao. Coi trọng đề tài truyền thống, đồng thời, bám sát thực tiễn cuộc sống của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, đặc biệt đề tài chống tham nhũng, chống xuống cấp đạo đức. Thực hiện chính sách đặt hàng các tác phẩm văn học, nghệ thuật.

Việc phát triển theo hướng tiếp cận của công nghiệp văn hóa sẽ giúp văn học, nghệ thuật có sức sống mới, gần gũi hơn với nhu cầu và nguyện vọng của nhân dân, từ đó giúp người dân có thêm niềm tin, tạo ra bầu không khí tích cực cho sự phát triển đất nước, góp phần khơi dậy khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc từ chính sức mạnh của văn hóa, nghệ thuật.

P.V: Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ!