Kịch hát dân ca xứ Nghệ và những kỳ vọng mới

Từ những dấu mốc vàng son

Từ thập niên 70 đến nay, Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh luôn là đơn vị có mặt trong danh sách đoạt Huy chương Vàng tại các kỳ liên hoan sân khấu chuyên nghiệp. Điều này có được nhờ sự đầu tư nghiêm túc từ kịch bản, đạo diễn, âm thanh ánh sáng, cảnh trí, cho đến diễn viên. Với “Chìm trong vòng xoáy”, đơn vị giành 2 HCV cá nhân, 1 HCV vở diễn, 3 HCB cá nhân và 1 giải Âm nhạc xuất sắc. Nhạc sĩ Quốc Chung - Giám đốc Trung tâm - cho biết, việc lựa chọn đề tài từ chính những vấn đề nóng của đời sống dân sinh, cùng kịch bản được viết riêng cho sân khấu dân ca ví giặm, là hướng đi đã được xác định ngay từ đầu.

Từ kế hoạch năm 2024, Trung tâm đã đưa nhiệm vụ đạt từ 2 đến 3 HCV tại Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc năm 2025 như một nhiệm vụ trọng tâm. Thách thức lớn nhất lại nằm ở khâu chọn diễn viên vào các tuyến vai. Trung tâm có hơn 40 diễn viên gạo cội, trong đó khoảng 10 diễn viên thường đảm nhiệm các vai chính, phụ. Họ đều là những gương mặt quen thuộc trong suốt nhiều kỳ liên hoan, khiến việc làm mới nhân vật trở thành bài toán khó.

Nhưng bằng kinh nghiệm và sự mạnh dạn đổi mới trong tạo hình sân khấu, âm nhạc, cảnh trí và sự hóa thân của diễn viên, vở diễn đã thành công vượt mong đợi. NSND An Ninh - người chuyển thể kịch bản, cho biết: Vở diễn có nhiều kịch tính, nhiều phân cảnh tâm lý phức tạp. Đặc biệt là những giằng xé của cô á hậu bị cuốn vào vòng xoáy tiền - quyền bởi tay giám đốc gian xảo, hay nỗi đau của người vợ khi chồng sa vào tội lỗi.

Để diễn tả chiều sâu nhân vật, ông nghiên cứu tỉ mỉ trong việc chuyển thể các làn điệu: chỗ nào dùng tứ hóa, chỗ nào dùng lập lơ, chỗ nào phối đối đáp ví, giặm. Chính quá trình đó tạo nên bản sắc của kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh và góp phần làm nên thành công của vở.

Ông An Ninh cho rằng, sự phát triển của sân khấu hóa kịch hát dân ca nhiều thập kỷ qua là bước đi chiến lược của ngành văn hóa tỉnh. Từ những kịch chủng truyền thống, đội ngũ làm nghề đã gìn giữ và làm mới di sản, đưa ví, giặm bước vào không gian sân khấu chuyên nghiệp.

Từ khi dân ca ví, giặm được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2014, công tác bảo tồn và phát huy càng được dành nhiều sự quan tâm. Cùng với đó là sự ra đời của loạt vở diễn sân khấu hóa tạo dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.

Kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh đã vượt qua nhiều biến động về thị hiếu âm nhạc trong thời cơ chế thị trường, và đến hôm nay vẫn khẳng định được vị thế là một kịch chủng quan trọng của sân khấu chuyên nghiệp với hàng loạt thành tích. Từ HCV Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc 1970 với vở “Không phải tôi”, HCV năm 1985 với “Mai Thúc Loan”, HCV năm 1996 với “Vết chân tròn trong bão tố”, HCV năm 2005 với “Soi vào quá khứ”, HCV năm 2010 với “Một cây làm chẳng nên non”, HCV năm 2012 với “Đường đua trong bóng tối”, đến HCV năm 2016 với “Thầy và trò”.

Gần đây, vở “Cánh cò trong bão” đạt HCV Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc năm 2022, gây tiếng vang bởi đề tài mang tính thời sự và diễn xuất đạt độ chín. Đây cũng là vở diễn cuối cùng của NSND Hồng Lựu trên cương vị Giám đốc Trung tâm trước khi nghỉ hưu.

Để tiếp bước những thành công

Dù có nhiều thành tựu, kịch hát dân ca xứ Nghệ hiện đối mặt với không ít khó khăn, đặc biệt là vấn đề ra rạp. Nếu trước đây một vở diễn có thể thu hút hàng nghìn khán giả, thì nay phần lớn công chúng của sân khấu dân ca chỉ còn là một nhóm nhỏ những người thực sự yêu thích bộ môn này. NSƯT Tạ Dương - Phó Giám đốc Trung tâm cho biết, Trung tâm đang nỗ lực thắp lại tình yêu với sân khấu dân ca trong giới trẻ, hướng đến mục tiêu có nhiều vở diễn bán vé nhưng để đạt được điều đó không hề đơn giản. Một phần vì loại hình này chưa tiếp cận được đời sống trẻ, phần khác do nhiều diễn viên gạo cội đã lớn tuổi, khó tạo sức hút mới.

Việc thu hút lực lượng trẻ cũng gặp khó. Những bạn trẻ có năng khiếu dân ca và được đào tạo bài bản thường không chọn đầu quân vào Trung tâm. Vì vậy, nhiều năm trước, độ tuổi bình quân diễn viên vào khoảng 38 đến 40. Đến nay, Trung tâm đã có hướng tiếp cận mới: tìm kiếm nhân tố trẻ từ các câu lạc bộ dân ca ví, giặm ở phường, xã; thu hút những người có năng khiếu thực thụ và mong muốn gắn bó lâu dài. Đây được xem là giải pháp khả thi nhất trong giai đoạn hiện nay.

Kịch hát dân ca là loại hình truyền thống có sức sống, nhưng để đến gần hơn với giới trẻ cần sự đổi mới trong tư duy và phương thức tiếp cận. NSND Minh Tuệ chia sẻ: Không thể chỉ dựa vào cách làm cũ rồi chờ đợi sự hòa nhập tự nhiên, mà phải mạnh dạn thay đổi không gian biểu diễn, hướng đến những hình thức mới. Giống như cách sân khấu kịch nói phía Nam hay sân khấu chèo ở các tỉnh phía Bắc đang làm: đưa diễn nghệ thuật đến nhiều không gian khác nhau và mở rộng đối tượng khán giả.

Dù liên tiếp đạt giải ở các kỳ liên hoan và được giới chuyên môn đánh giá cao, để kịch hát dân ca xứ Nghệ tìm được chỗ đứng trong đời sống giải trí vẫn cần những cách tiếp cận mới hơn, sáng tạo hơn, phù hợp hơn với thị hiếu của khán giả trẻ hôm nay.