Kỳ 2: “Cuộc chiến” giữ nước tưới
Nắng nóng kéo dài, lượng mưa thiếu hụt khiến hàng trăm hồ chứa ở Nghệ An suy giảm nghiêm trọng dung tích, nhiều công trình xuống dưới mực nước chết. Trên những cánh đồng, chính quyền và người dân đang tận dụng mọi nguồn lực, mọi sáng kiến để bảo vệ thành quả sản xuất và giữ lấy mùa màng trên đồng đất quê hương.
Nhóm P.V | Thiết kế: Hữu Quân • 27/06/2026
Nắng nóng kéo dài, lượng mưa thiếu hụt khiến hàng trăm hồ chứa ở Nghệ An suy giảm nghiêm trọng dung tích, nhiều công trình xuống dưới mực nước chết. Trên những cánh đồng, chính quyền và người dân đang tận dụng mọi nguồn lực, mọi sáng kiến để bảo vệ thành quả sản xuất và giữ lấy mùa màng trên đồng đất quê hương.
Giữa cái nắng như thiêu đốt của những ngày cuối tháng Sáu, cánh đồng Đập ở xóm 6, xã Bạch Hà hiện lên với những vệt nứt dài trên mặt ruộng. Những thửa lúa gieo sạ mới hơn 3 tuần tuổi đang ở giai đoạn cần nước nhất thì nguồn tưới gần như cạn kiệt. Mặt ruộng khô trắng, nhiều chỗ nứt sâu đến mức bàn tay người lớn có thể lọt xuống. Gia đình bà Nguyễn Thị Thiết có 3 sào lúa đã gieo sạ từ nhiều ngày trước. Mỗi buổi sáng ra đồng, điều khiến bà lo lắng nhất lúa đang dần chuyển từ màu xanh sang vàng úa. “Lúa đang rất cần nước nhưng hồ Chọ Ràn nước còn rất ít. Chúng tôi chỉ biết trông chờ vào việc bơm nước từ lòng hồ lên để cứu lúa”, bà Thiết nói.
Theo ông Nguyễn Thọ Huy - xóm trưởng xóm 6, toàn xóm có khoảng 75 ha lúa Hè Thu, phụ thuộc hoàn toàn vào 2 hồ chứa thủy lợi. Tuy nhiên, cả 2 hồ đều đã xuống mức cạn kiệt khiến việc cấp nước gần như tê liệt. Trước tình thế cấp bách, địa phương buộc phải triển khai phương án bơm chuyền dã chiến từ phần nước còn sót lại trong lòng hồ Chọ Ràn. Để thực hiện, xóm huy động máy xúc đắp các bờ quai tạm nhằm gom lượng nước ít ỏi về một khu vực tập trung. Từ đây, 2 máy bơm dầu công suất lớn hoạt động liên tục để đưa nước vượt qua miệng cống vào hệ thống kênh mương nội đồng.
Khó khăn nhất là lượng nước còn lại quá ít nên phải tính toán rất kỹ. Sau khi nước lên kênh, cán bộ xóm và các tổ thủy nông phải trực tiếp điều tiết, dồn ép từng đợt để đưa nước đến các chân ruộng xa nhất”.
Ông Nguyễn Thọ Huy - Xóm trưởng xóm 6, xã Bạch Hà
Không riêng xóm 6, cuộc chiến chống hạn đang diễn ra trên nhiều cánh đồng khác của xã Bạch Hà. Tại cánh đồng Nước Bạc, xóm 5, tiếng máy bơm dầu vang lên không ngớt. Những dòng nước được hút từ hồ Bàu Sen rồi len lỏi qua hệ thống mương dẫn để cứu những diện tích lúa đang héo úa. Ông Lê Văn Xuân, xóm trưởng xóm 5 cho biết, toàn xóm có 46 ha lúa Hè Thu thì hơn 36 ha đang đối mặt với nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng. “Chúng tôi lắp đặt 2 máy bơm dã chiến tại hồ Bàu Sen để tận dụng nguồn nước còn lại. Cán bộ thủy nông và người dân thay nhau nạo vét mương dẫn, đắp bờ giữ nước. Sau 3 ngày vận hành liên tục đã cứu được hơn 10 ha lúa. Tuy nhiên, nếu nắng nóng tiếp tục kéo dài, lượng nước hiện nay cũng chỉ cầm cự được trong thời gian ngắn”, ông Xuân chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Đình Hiên - Phó Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Bạch Hà, kế hoạch sản xuất vụ Hè Thu năm nay của địa phương là 1.809 ha lúa, nhưng đến nay mới gieo cấy được hơn 1.500 ha do thiếu nước. Toàn bộ 27 hồ chứa trên địa bàn đều đang trong tình trạng cạn kiệt. Từ ngày 10/6, xã đã chủ động triển khai 5 điểm bơm chống hạn với 9 máy bơm dã chiến, tận dụng mọi nguồn nước còn lại trong lòng hồ, ao nhỏ và các vùng trũng để cứu lúa. Mỗi đợt bơm phải duy trì liên tục từ 7 đến 8 ngày. Chỉ cần dừng máy một thời gian ngắn là mặt ruộng lại khô trắng.
Tại vùng hồ đập Truông thuộc xã Bạch Ngọc, lòng hồ rộng lớn trước đây nay chỉ còn lại một vũng nước nhỏ giữa đáy hồ khô nứt. Những đàn trâu bò đi lại, gặm cỏ ngay giữa khu vực hồ. Phía hạ du, nhiều diện tích lúa vừa xuống giống đã đối diện nguy cơ chết khô. Ông Thái Văn Cường - Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Giang Sơn Đông cho biết, hồ đập Truông có nhiệm vụ tưới tiêu cho hơn 12 ha lúa tại xóm Tân Thịnh. Tuy nhiên, do nắng nóng kéo dài cùng tình trạng rò rỉ thân đập, lượng nước hiện chỉ còn rất ít. Đơn vị đã triển khai phương án bơm chuyền dã chiến nhằm tận dụng nguồn nước cuối cùng trong hồ, nhưng với tốc độ bốc hơi và nhu cầu sử dụng hiện nay, lượng nước chỉ đủ duy trì thêm khoảng 2 - 3 ngày.
Tại xã Yên Trung, nơi có 6 đập phục vụ tưới tiêu, người dân cũng phải tìm mọi cách để giữ lấy nguồn nước cho đồng ruộng. Đập Thạch Tiền, công trình lớn nhất tại địa phương được xây dựng từ lâu đời, dù đã được nâng cấp vào năm 2013 nhưng hiện đã bị bồi lắng khoảng 20 - 25%, nhiều năm hạn nặng trơ đáy. Để khắc phục tình trạng thiếu nước vào cuối vụ Hè Thu, xã huy động người dân vét nước giữa lòng đập, bơm chuyền lên mương dẫn về các chân ruộng. Chi phí bơm dầu khoảng 850.000 đồng/ha, được trích từ nguồn thủy lợi phí và hỗ trợ của địa phương. Ông Nguyễn Đình Thảo, xóm trưởng xóm Hưng Nguyên Nam 1 cho biết, 25 ha lúa của xóm phụ thuộc vào nguồn nước từ đập Thạch Tiền, Khe Lốt và đập Cồn Lòi. “Ngoài việc chủ động lùi lịch thời vụ khoảng 15 ngày để chờ mưa, chúng tôi còn sử dụng nguồn thủy lợi phí để mua dầu, dùng máy bơm chuyền vét nước từ các đập lên tưới cho lúa. Việc bơm được thực hiện theo lịch luân phiên, có thời gian cụ thể và quản lý chặt chẽ”, ông Thảo cho biết.
Ở quy mô lớn hơn, Xí nghiệp Thủy lợi Quỳ Châu đang đảm nhận nhiệm vụ cung cấp nước tưới cho hơn 3.100 ha lúa Hè Thu tại nhiều địa phương. Tuy nhiên, theo ông Hồ Thanh Tùng - Giám đốc Xí nghiệp, cả 8 hồ chứa do đơn vị quản lý đều đã xuống cấp, lượng nước tích trữ suy giảm mạnh trong khi hệ thống kênh mương nhiều nơi thất thoát lớn. Đơn vị đã chuẩn bị sẵn 14 máy bơm dầu dã chiến, sẵn sàng triển khai khi cần thiết.
Nếu ở nhiều nơi, máy bơm dã chiến là giải pháp cấp bách để cứu lúa, thì tại xã Châu Tiến, người dân lại tìm về những kinh nghiệm truyền thống đã gắn bó với họ qua nhiều thế hệ. Những ngày này, bên dòng Nậm Hạt, hàng trăm guồng nước bằng tre, nứa vẫn cần mẫn quay đều dưới cái nắng gay gắt. Tiếng nước đổ vào máng dẫn hòa cùng tiếng lao động tất bật tạo nên một khung cảnh vừa quen thuộc, vừa đặc biệt giữa thời đại cơ giới hóa.
Gia đình ông Sầm Văn Duẩn, bản Hoa Tiến 2, là một trong những hộ chịu ảnh hưởng nặng do diện tích sản xuất nằm ở cuối nguồn nước tưới. Với 6 sào ruộng thường xuyên thiếu nước, ông đã thuê người vào rừng chặt hơn 100 cây nứa, tre già để làm lại chiếc guồng mới thay thế chiếc cũ đã xuống cấp. Theo ông Duẩn, làm guồng nước là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Từ chọn nguyên liệu, tạo nan hoa, lắp vành guồng đến bố trí hệ thống dẫn nước đều phải chính xác để guồng có thể vận hành ổn định theo dòng chảy tự nhiên. Những chiếc guồng có đường kính từ 5 đến 10 mét, được thiết kế như bánh xe khổng lồ đặt giữa sông. Trên vành guồng, người dân gắn các ống bương nghiêng theo góc phù hợp. Khi guồng quay, nước được múc lên rồi đổ vào máng dẫn, theo các tuyến mương nhỏ về tận ruộng.
Để nâng cao hiệu quả lấy nước, bà con còn đắp thêm các phai tạm nhằm nâng mực nước và tạo lực đẩy cho guồng hoạt động. Trong điều kiện hạn hán kéo dài, phương thức tưởng chừng đã lùi vào quá khứ này lại phát huy hiệu quả rõ rệt. Ông Đặng Minh Ngọc - chuyên viên Phòng Kinh tế UBND xã Châu Tiến cho biết, vụ Hè Thu năm nay địa phương gieo cấy khoảng 703 ha lúa. Tuy nhiên, phần lớn hồ chứa, khe suối đều suy giảm nghiêm trọng về trữ lượng. Ngay từ đầu vụ, xã đã chỉ đạo các bản chủ động sửa chữa, làm mới hệ thống guồng nước. Đến nay, toàn xã có 205 guồng hoạt động, trong đó hơn 70 guồng được sửa chữa và trên 20 guồng làm mới hoàn toàn. Nhờ đó, hơn 150 ha lúa dọc tuyến sông Nậm Hạt có thêm nguồn nước phục vụ sản xuất.
Song song với việc khôi phục guồng nước, hàng trăm lượt người dân được huy động tham gia nạo vét kênh mương, khơi thông dòng chảy. Thống kê của UBND xã Châu Tiến cho thấy, từ cuối tháng 5 đến nay, địa phương đã huy động trên 600 lượt người tham gia sửa chữa, nạo vét các tuyến kênh mương và công trình dẫn nước. Đồng thời phối hợp với Xí nghiệp Thủy lợi Quỳ Châu triển khai giải pháp “ép nước” từ các hồ còn nước về hệ thống kênh mương. Ông Vi Văn Nam, bản Căng Bài cho biết gia đình gần như gác lại mọi công việc khác để cùng bà con sửa chữa hệ thống dẫn nước. “Tận dụng được giọt nước nào hay giọt nước ấy. Nhưng nếu nắng nóng kéo dài mà không có mưa bổ sung thì cũng rất khó khăn”, bà Lô Thị Mai - trưởng bản Căng Bài, bày tỏ.
Không chỉ với cây lúa, tinh thần chủ động thích ứng còn hiện diện ở nhiều vùng sản xuất khác. Tại bản Phòng, xã Tương Dương, nơi được ví như “chảo lửa Đông Dương”, gần 30 ha rau màu được người dân luân phiên canh tác theo mùa. Để duy trì sản xuất, ngoài việc lắp đặt hệ thống đường ống dẫn nước từ khe suối, mỗi chân ruộng còn được đào thêm các hố chứa để tích nước mưa và dự trữ nguồn tưới khi hồ đập cạn kiệt.
Đối với những người trồng cam ở xã Hạnh Lâm, biết rõ cây cam chịu hạn kém, các hộ đã đầu tư hệ thống tưới phun gốc tự động, kéo đường ống khắp vườn. Mùa Hè năm nay, để bảo đảm nguồn nước ổn định cho hàng nghìn gốc cam đang giai đoạn dưỡng quả, các hộ tiếp tục bỏ ra hàng trăm triệu đồng để đào và kè ao tích nước. “Cam là loại cây cần được chăm sóc cẩn thận vào mùa Hè. Nếu thiếu nước sẽ ảnh hưởng lớn đến chất lượng và sản lượng. Vì vậy, gia đình chủ động đào ao tích nước từ đầu mùa nắng để bảo đảm nguồn tưới”, anh Trần Điển Vi, một hộ trồng cam ở xã Hạnh Lâm cho biết.
Theo báo cáo của Chi cục Thủy lợi, toàn tỉnh Nghệ An hiện có 1.061 hồ chứa. Do nắng nóng kéo dài, đã có 415 hồ chỉ còn khoảng 50% dung tích thiết kế; 41 hồ chỉ đạt từ 30 - 40% lượng nước. Nếu mực nước sông Lam tại các công trình đầu mối tiếp tục duy trì ở mức thấp trong khi các hồ chứa không được bổ sung nước, nguy cơ hạn hán trên diện rộng là rất lớn. Dự kiến có trên 6.500 ha lúa Hè Thu có thể bị ảnh hưởng, thậm chí nhiều diện tích buộc phải dừng sản xuất hoặc chuyển đổi cây trồng khẩn cấp.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, chống hạn không còn là giải pháp ứng phó nhất thời mà đòi hỏi tư duy thích ứng dài hạn. Bên cạnh việc đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi, quản lý chặt chẽ nguồn nước và điều tiết tưới hợp lý, những sáng kiến xuất phát từ thực tiễn sản xuất của người dân cần được ghi nhận, nhân rộng. Bởi sau tất cả, phía sau những chiếc máy bơm chạy xuyên đêm, những guồng nước quay không ngơi nghỉ hay những ao tích nước được đào giữa mùa nắng là sự bền bỉ của những con người quyết không buông tay trước hạn khát, để giữ lấy ruộng đồng, giữ lấy sinh kế và niềm tin vào những mùa vụ phía trước. Đó cũng chính là sức bền của người nông dân Nghệ An trước thử thách ngày càng khắc nghiệt của thiên nhiên.
(Còn nữa)
