Kinh tế

Kỷ niệm 30 năm thành lập Vườn Quốc gia Pù Mát: Chặng đường dài nhiều dấu ấn

Nhật Lân; Trình bày: Hữu Quân • 06/12/2025 19:55

Với kho tàng về đa dạng sinh học, có nhiều nguồn gen hoang dã quý hiếm, nhiều những danh lam, thắng cảnh, và đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ môi trường, phòng hộ đầu nguồn..., tròn 30 năm ngày thành lập, Vườn Quốc gia Pù Mát chính thức được công nhận là Công viên Di sản ASEAN. Đây là một thành quả rất đáng tự hào của một chuỗi hành trình dài phấn đấu...

Lê Anh Tuấn - Giám đốc Vườn Quốc gia Pù Mát
• 06/12/2025

Năm 1992, được sự quan tâm của Chính phủ, các bộ, ngành, tỉnh Nghệ An, các nhà khoa học trong và ngoài nước đã điều tra khảo sát lập Dự án "Bảo tồn voi tại khu vực Cao Vều, Phúc Sơn - Anh Sơn và Thanh Thủy - Thanh Chương, Nghệ An". Trong quá trình xây dựng dự án, thấy sự cần thiết phải mở rộng phạm vi vùng dự án lên phía huyện Con Cuông (cũ), nay là 2 xã Môn Sơn và Châu Khê, bởi khu vực này có diện tích rừng tự nhiên lớn, là môi trường sống thuận lợi cho voi.

Qua ảnh vệ tinh, các nhà điều tra rừng Việt Nam đã phát hiện một dải rừng xanh nguyên sinh rộng lớn trải dài trên 3 huyện Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương (cũ), nay là các xã Anh Sơn, Môn Sơn, Châu Khê và Tam Quang. Từ đây, tỉnh Nghệ An đã cho phép điều tra, khảo sát lập báo cáo luận chứng kinh tế kỹ thuật xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên. Sau nhiều tâm huyết của các nhà khoa học, luận chứng được phê duyệt vào ngày 24/8/1995; và 4 tháng sau, ngày 28/12/1995, UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quyết định số 3355/QĐ.UB thành lập Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Mát. Tên của khu bảo tồn được đặt theo ngọn núi cao nhất, là núi Pù Mát cao 1.841m. Tháng 10/1996, lễ công bố quyết định thành lập đã được tổ chức và Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Mát chính thức đi vào hoạt động.

Với quân số ban đầu chỉ 6 người, Văn phòng của khu bảo tồn được đặt tại trụ sở của Hạt Kiểm lâm huyện Con Cuông và chỉ có 2 trạm quản lý, bảo vệ rừng. Cơ sở vật chất của các trạm đều chưa có gì, phải mượn nhà dân để làm việc và sinh hoạt. Khó khăn lớn nhất lúc này là lực lượng quá mỏng, trong khi diện tích rừng bảo vệ lại quá rộng; địa hình rừng núi rất phức tạp, trong lúc đó, người dân địa phương đã quá quen sống phụ thuộc vào rừng, chặt gỗ, săn bắt động vật, đốt rừng làm rẫy, có những địa bàn trở thành tụ điểm buôn bán gỗ rất lớn như Môn Sơn, Châu Khê, Tam Quang.

Năm 1997, khu văn phòng mới được xây dựng tại bản Tiến Thành, xã Chi Khê (cũ), là vị trí hiện tại, chỉ có 1 dãy nhà cấp 4 với 8 phòng vừa ở, vừa làm việc, hội họp, tiếp khách. Cũng trong thời gian này, Hạt Kiểm lâm Pù Mát được thành lập và xây dựng thêm 3 trạm quản lý, bảo vệ rừng. Cơ cấu tổ chức của đơn vị được củng cố tốt hơn, gồm ban giám đốc 2 người, 2 phòng và 1 hạt kiểm lâm và 5 trạm quản lý, bảo vệ rừng, gồm 26 người. Mặc dù rất khó khăn, nhưng cán bộ đơn vị đã cố gắng tối đa để cùng với sự quan tâm, giúp đỡ của cấp ủy, chính quyền địa phương, đã hạn chế được đáng kể các vụ vi phạm lâm luật, dần dần lập được trật tự kỷ cương trong công tác quản lý, bảo vệ rừng.

Cũng trong năm 1997, Dự án Lâm nghiệp xã hội và Bảo tồn thiên nhiên tỉnh Nghệ An (Dự án SFNC) do cộng đồng châu Âu tài trợ được khởi động và triển khai thực hiện. Dự án đã hỗ trợ xây dựng một số công trình nhà làm việc, nhà ở, nhà ăn và các trạm QLBVR. Nâng cao năng lực cho cán bộ khu bảo tồn và hoàn thiện thể chế. Thực hiện hợp phần phát triển nông nghiệp vùng cao đã giúp người dân vùng đệm dần ổn định sinh kế, giảm phụ thuộc vào rừng. Bên cạnh đó, dự án đã thực hiện điều tra đa dạng sinh học để đánh giá tầm quan trọng, giá trị của khu bảo tồn. Bước đầu lập được danh mục các loài thực vật, thú, chim, lưỡng cư và bò sát. Thông qua chương trình điều tra động vật bằng máy bẫy ảnh cho thấy khu hệ động vật ở đây rất phong phú. Đặc biệt, ghi nhận được hình ảnh của hổ Đông Dương, sao la, mang Trường Sơn, voi,... đã có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bảo tồn trong khu vực và quốc tế.

Với những giá trị to lớn về đa dạng sinh học, tiềm năng du lịch và cảnh quan môi trường, ngày 8/11/2001, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 174/2001/QĐ-TTg, chuyển hạng Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Mát thành Vườn Quốc gia Pù Mát với chức năng bảo vệ, phát triển rừng đặc dụng; bảo tồn, phát huy các giá trị đa dạng sinh học, nguồn gen sinh vật; bảo tồn thiên nhiên, các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan trong phạm vi của vườn; nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế, cứu hộ và phát triển sinh vật; giáo dục nâng cao nhận thức môi trường và cung ứng dịch vụ môi trường rừng; phát triển du lịch sinh thái.

Từ khi thành lập đến nay, Vườn Quốc gia Pù Mát xác định công tác quản lý, bảo vệ rừng là nhiệm vụ chính trị quan trọng nhất. Với phương châm “Bảo vệ rừng tại gốc”. Hàng năm, các lực lượng bảo vệ rừng của Vườn Quốc gia Pù Mát đã thực hiện hàng nghìn đợt tuần tra, len lỏi vào rừng sâu để phá hủy các lán trại trái phép, tháo gỡ bẫy thú và ngăn chặn, xử lý các hoạt động khai thác rừng trái phép. Điểm đột phá trong công tác tuần tra là việc ứng dụng công nghệ thông tin, các thiết bị thông minh để hỗ trợ công tác tuần tra của kiểm lâm.

Năm 2018, vườn đã ứng dụng triệt để phần mềm Smart để báo cáo và giám sát công tác tuần tra, bảo vệ rừng nên hoạt động tuần tra rừng đạt hiệu quả ngày càng cao hơn. Cùng với đó, việc lắp đặt Poachercam tại các cửa rừng đã kiểm soát hoạt động ra, vào rừng của người dân đạt hiệu quả cao hơn. Vườn đã phối hợp với ban quản lý thôn, bản tổ chức các cuộc họp tuyên truyền pháp luật bảo vệ rừng, ban hành quy ước bảo vệ rừng của cộng đồng. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo vệ rừng.

Hàng năm, có hơn 1.800 hộ gia đình tham gia nhận khoán bảo vệ rừng. Qua đó, đã góp phần tạo việc làm, thu nhập đáng kể cho người dân và hạn chế sự tác động của họ vào rừng. Người dân từ việc đối đầu đã trở thành đối tác hợp tác, đã có nhiều hộ gia đình được biểu dương khen thưởng hàng năm. Một số người đã chuyển đổi nghề, từ thợ săn chuyên nghiệp chuyển sang làm nhân viên bảo vệ rừng của vườn quốc gia. Trên chặng đường 30 năm với nhiều gian khó nhưng công chức, viên chức của vườn đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chính trị được giao đó là: Bảo vệ tốt các hệ sinh thái rừng. Cho đến nay, không còn hiện tượng khai thác gỗ trong vườn quốc gia. Khu hệ động vật hoang dã được tăng cường bảo vệ. Kết quả giám sát, đánh giá từ năm 2018 đến năm 2024 cho thấy, một số loài có số lượng cá thể trong quần thể phát triển tăng lên tại Vườn Quốc gia Pù Mát.

Công tác nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế là một nhiệm vụ hết sức quan trọng của Vườn Quốc gia Pù Mát. Những năm qua, với sự nỗ lực của đội ngũ làm công tác khoa học của vườn, sự hợp tác, phối hợp của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, nhiều chương trình, dự án cấp bộ, tỉnh và cấp cơ sở đã được triển khai thực hiện. Kết quả đã đánh giá, Vườn Quốc gia Pù Mát là một trong những khu rừng đặc dụng có tính đa dạng sinh học rất cao ở Việt Nam. Trong đó, có rất nhiều loài động, thực vật quý hiếm có giá trị bảo tồn cấp quốc gia và quốc tế. Điều đặc biệt quan trọng là quần thể một số loài thú thực sự có nguy cơ bị tiêu diệt ở Việt Nam và trên thế giới vẫn còn khả năng bảo tồn phát triển tại Vườn Quốc gia Pù Mát, đó là các loài voi, mang Trường Sơn, thỏ vằn, cầy vằn, gấu chó và gấu ngựa.

“

Vườn Quốc gia Pù Mát được nhắc đến trên 8 bài báo đăng trên tạp chí khoa học quốc tế và hàng chục bài báo đăng trên các tạp chí trong nước do cán bộ làm công tác khoa học của vườn xuất bản. Những kết quả điều tra, nghiên cứu khoa học ở thực địa là cơ sở để vườn lập kế hoạch hoạt động hàng năm và lập kế hoạch quản lý điều hành cho các giai đoạn.

----

Về công tác hợp tác quốc tế, Vườn Quốc gia Pù Mát luôn nhận được sự hợp tác, hỗ trợ của rất nhiều tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế như hợp tác với Vườn Thực vật nhiệt đới Xi - Xoang - Ba - Na trong đào tạo nhân lực và trao đổi kinh nghiệm; Hỗ trợ của Tổ chức UNESCO trong các hoạt động bảo tồn giai đoạn 2008 - 2011; Hỗ trợ của tổ chức WWF cho các hoạt động bảo tồn voi. Đặc biệt, từ năm 2016 đến nay, vườn đã thiết lập, duy trì hợp tác có hiệu quả cao với Trung tâm Bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam; Tổ chức Fauna and Flora Internaional trong các hoạt động bảo vệ rừng, cứu hộ động vật hoang dã, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển sinh kế cho người dân vùng đệm. Bởi giá trị đa dạng sinh học cao, vườn còn luôn nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học, các tổ chức quốc tế. Tính từ năm 2017 đến nay, đã có 64 đoàn từ 26 nước đến hợp tác nghiên cứu đa dạng sinh học.

Bởi tiếp giáp với nước CHDCND Lào với đường biên giới gần 68 km, từ năm 2010 đến nay, Vườn Quốc gia Pù Mát đã duy trì thực hiện tốt thỏa thuận hợp tác bảo tồn đa dạng sinh học liên biên giới với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bôlykhămxay. Hàng năm, hai bên tổ chức luân phiên hội nghị trao đổi kinh nghiệm; tổ chức các cuộc tuần tra, bảo vệ rừng chung dọc biên giới của 2 nước. Thông qua hoạt động hợp tác bảo tồn, đã duy trì được quan hệ hợp tác hữu nghị, tô đậm tình cảm đặc biệt, giao lưu văn hóa giữa 2 đơn vị và nhân dân trong vùng.

Trong công tác tuyên truyền, giáo dục môi trường, hàng năm Vườn Quốc gia Pù Mát luôn thường xuyên thực hiện tại các thôn, bản, trường học và đã đạt được những thành tích như Giải thưởng Môi trường Việt Nam giai đoạn 2010 - 2015; Bằng khen vì có nhiều thành tích trong công tác bảo tồn loài hoang dã giai đoạn 2010 - 2020 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Giải thưởng môi trường Việt Nam năm 2021 và rất nhiều danh hiệu khác.

Vườn Quốc gia Pù Mát với những dãy núi đá vôi gắn với nhiều thác nước, hang động, có nhiều thắng cảnh thiên nhiên nổi tiếng thác Kèm, hang Ốc, bãi đá Mỏ Vịt, rừng săng lẻ, suối Nước Mọc ''Rốn cô Tiên"..., là thế mạnh để vườn tập trung cho hoạt động du lịch sinh thái. Từ năm 2019, vườn đã thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế đến tham quan du lịch. Hiện nay, vườn đã xây dựng “Đề án Du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Vườn Quốc gia Pù Mát giai đoạn 2024 ‑ 2030, tầm nhìn đến năm 2050” và được UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt để tổ chức mời gọi các nhà đầu tư đủ năng lực đầu tư phát triển du lịch sinh thái.

Ghi nhận những thành tích đạt được trong hành trình 30 xây dựng, phát triển, Vườn Quốc gia Pù Mát đã vinh dự được tặng thưởng nhiều phần thưởng cao quý: 28 Bằng khen của UBND tỉnh Nghệ An, 8 Bằng khen Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2 Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, Cờ Thi đua của Chính phủ. Đặc biệt, năm 2023 được Chủ tịch nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì. Đảng bộ vườn nhiều năm liền đạt danh hiệu “Trong sạch, vững mạnh tiêu biểu”.

Với những thành quả trong công tác bảo tồn, phát triển hệ sinh thái rừng, tài nguyên đa dạng sinh học, để khai thác được giá trị đa dụng của rừng, tăng cường quảng bá hình ảnh vườn quốc gia, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ về hội nhập quốc tế..., năm 2020, Vườn Quốc gia Pù Mát đã đề xuất UBND tỉnh Nghệ An chấp thuận chủ trương xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận danh hiệu Vườn Di sản ASEAN cho Vườn Quốc gia Pù Mát. Sau quá trình thẩm định chặt chẽ, từ cấp tỉnh đến cấp bộ, ngành Trung ương, hồ sơ được Thủ tướng Chính phủ đồng ý chủ trương, được Trung tâm Đa dạng sinh học ASEAN thẩm định, đánh giá thực địa, công nhận đáp ứng 12 tiêu chí lựa chọn. Để rồi được Trung tâm Đa dạng ASEAN đệ trình công nhận Vườn Di sản ASEAN tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường các nước ASEAN vào ngày 3/9/2025.

Năm 2025, Vườn Quốc gia Pù Mát chính thức trở thành 1 trong 3 Vườn Quốc gia của Việt Nam vinh dự được công nhận danh hiệu Vườn Di sản ASEAN. Đây là niềm vinh dự lớn, không chỉ của Vườn Quốc gia Pù Mát mà của cả tỉnh Nghệ An. Danh hiệu này là sự khẳng định về vị thế, và là động lực để Vườn Quốc gia Pù Mát cùng với các cấp, các ngành, các địa phương và người dân tiếp tục đồng lòng gìn giữ, quảng bá di sản thiên nhiên đặc sắc, góp phần xây dựng hình ảnh một Việt Nam xanh, bền vững.

Suốt chiều dài 30 năm xây dựng trưởng thành đạt được những thành tích nổi bật, Vườn Quốc gia Pù Mát trân trọng biết ơn sâu sắc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Nghệ An; các sở, ban, ngành cấp tỉnh; các tổ chức trong nước và quốc tế; các trường đại học, viện nghiên cứu; các nhà khoa học trong nước và quốc tế; chính quyền địa phương các xã, các cơ quan đơn vị và toàn thể nhân dân trên địa bàn đã luôn quan tâm, hợp tác, ủng hộ vườn; và đặc biệt là các thế hệ cán bộ, nhân viên, người lao động qua các thời kỳ đã cố gắng xây dựng, bảo vệ để vườn có được như ngày hôm nay...