“Lá chắn” cho học sinh trước rủi ro trên không gian mạng
Mạng xã hội mở ra nhiều cơ hội học tập và kết nối cho học sinh, nhưng cũng kéo theo không ít nguy cơ khó lường. Trước nhiều vụ việc lừa đảo, mạo danh, bắt nạt trên mạng ngày càng gia tăng, việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ và hình thành hành vi số an toàn cho học sinh đã trở thành nhiệm vụ cấp bách của nhà trường và gia đình.
Giúp học sinh tự bảo vệ
"Cuộc chiến an toàn trên không gian mạng" là cuốn sách điện tử của thầy và trò Trường Phổ thông DTBT THCS Nhôn Mai thực hiện, được chia sẻ rộng rãi và trở thành một cẩm nang để tuyên truyền cho giáo viên, phụ huynh, học sinh.
Toàn bộ cuốn sách điện tử chỉ có 19 trang nhưng được thiết kế bắt mắt, đơn giản, dễ hiểu, và được tích hợp với giai điệu quen thuộc của ca khúc “Clicking”. Khi trang sách được mở ra, nhiều nội dung được lồng ghép giúp học sinh nhận biết sớm các nguy cơ, hình thành thói quen sử dụng Internet an toàn và biết cách tự bảo vệ học sinh.
Trường Phổ thông DTBT THCS Nhôn Mai là trường dân tộc bán trú, nằm ở xã vùng cao đặc biệt khó khăn. Do đặc thù của nhà trường, trong thời gian học tập và sinh hoạt tại trường, học sinh không được sử dụng điện thoại và Internet.
Tuy nhiên, khi về nhà vào cuối tuần hoặc các kỳ nghỉ, các em vẫn tiếp cận mạng trong điều kiện thiếu sự giám sát trực tiếp của thầy, cô và gia đình. Không ít trường hợp bấm vào link lạ, chia sẻ thông tin cá nhân hoặc im lặng khi gặp tình huống bất thường.
Mới đây, 2 học sinh của nhà trường là em Kha Ngọc Hà, Và Thị Kiều (lớp 9A) đã triển khai Dự án “Giải pháp giáo dục hành vi số nhằm giúp học sinh Trường Phổ thông DTBT THCS Nhôn Mai phòng tránh rủi ro trên không gian mạng”. Nhiều giải pháp này đã được sử dụng thường xuyên trong nhà trường như xây dựng “Góc cảnh báo không gian mạng” tại lớp học và khu bán trú. Qua các hình ảnh, infographic được thiết kế ngắn gọn, dễ hiểu, giúp học sinh nhận diện sớm những nguy cơ thường gặp như link lạ, tin giả, mạo danh tài khoản. Việc quan sát hằng ngày giúp các em ghi nhớ lâu và hình thành thói quen cảnh giác.
Một giải pháp khác cũng khá hiệu quả đó là xây dựng chatbot hỗ trợ an toàn không gian mạng. Chatbot được thiết kế để hỗ trợ học sinh khi các em ở nhà, theo quy trình 3 bước: Cảnh báo nguy cơ - hướng dẫn xử lý ban đầu - định hướng tìm người hỗ trợ.
Tôi rất mừng bởi sau khi áp dụng các giải pháp, kết quả cho thấy 61% học sinh nhớ rõ quy tắc an toàn mạng; 55,5% biết không bấm link lạ và chủ động báo người lớn; 63% biết tìm sự hỗ trợ khi gặp sự cố; mức độ tự tin khi sử dụng Internet tăng rõ rệt. Phản hồi từ học sinh, phụ huynh và giáo viên cũng ghi nhận học sinh đã có phản xạ tốt hơn trong các tình huống thực tế, không còn xử lý theo cảm tính như trước.
Thầy Nguyễn Ngọc Tân - Hiệu trưởng Trường PT DTBT THCS Nhôn Mai
Ngăn chặn từ sớm, từ xa
Vào đầu năm học này, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An đã ra văn bản cảnh báo thủ đoạn lợi dụng không gian mạng để dụ dỗ, lừa đảo học sinh. Đây cũng là thực tế đang diễn ra trên địa bàn tỉnh trong thời gian gần đây, với thủ đoạn ngày càng tinh vi, gây hoang mang cho nạn nhân và gia đình.
Điển hình là vụ “bắt cóc online” xảy ra tại phường Vinh Hưng, khi công an địa phương kịp thời ngăn chặn một vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản với số tiền lên tới 100 triệu đồng đối với em D.K (sinh năm 2007). Trước đó, gia đình phát hiện K. có nhiều biểu hiện bất thường như lo âu, sợ hãi, liên tục ôm điện thoại và bất ngờ rời khỏi nhà. Không lâu sau, gia đình nhận được cuộc gọi từ số lạ, trong đó K. hoảng loạn yêu cầu chuyển ngay 100 triệu đồng vào tài khoản “của cơ quan Công an” để phục vụ việc “niêm phong, điều tra” một vụ án ma túy mà em bị vu khống.
Gia đình cũng phát hiện K. đã lấy một khoản tiền mang theo trước khi đi nên đã nghi ngờ dấu hiệu lừa đảo và trình báo cơ quan Công an. Chỉ trong vòng chưa đầy 4 giờ sau khi tiếp nhận thông tin, Công an phường Vinh Hưng đã xác định được vị trí của K. tại một khách sạn thuộc phường Thành Vinh. Thời điểm tìm thấy, nam sinh có biểu hiện hoảng loạn và chuẩn bị bắt xe đi TP. HCM theo “chỉ đạo” của nhóm lừa đảo.
Làm việc với Công an, K. cho biết, đã nhận cuộc gọi video từ những kẻ giả danh Công an. Chúng buộc em rời khỏi nhà, cắt liên lạc với người thân, thuê phòng nghỉ để “làm việc kín” và yêu cầu gia đình chuyển tiền để “chứng minh sự trong sạch”.
Hay trường hợp 1 học sinh lớp 9 ở xã Kim Bảng sau khi truy cập một đường link “quay thưởng” trên mạng xã hội em đã nhận được thông báo trúng 1 chiếc iPhone 15 cùng 10 triệu đồng tiền mặt. Sau đó, các đối tượng yêu cầu em chuyển tiền để nộp “phí VAT” và bịa đặt việc đơn hàng bị cơ quan Công an tạm giữ, đe dọa sẽ xử phạt em về hành vi “trốn thuế”.
Trước đó, sau 5 năm triển khai Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021 - 2025”, Nghệ An cũng đã tiếp nhận, xử lý 7/7 vụ, việc xâm hại, gây nguy hại cho trẻ em trên không gian mạng. Đồng thời, hỗ trợ, can thiệp cho 3/3 trẻ em bị xâm hại trên môi trường mạng.
Những câu chuyện “người thật”, “việc thật” cũng chính là những dẫn chứng sinh động được các nhà trường đưa ra tại các buổi tuyên truyền về phòng, chống an ninh mạng trong học đường. Trọng tâm là tăng cường giáo dục kỹ năng số cho học sinh, đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn nhận diện rủi ro và xử lý tình huống khi gặp sự cố trên mạng.
Tại Trường THPT Huỳnh Thúc Kháng, vào đầu tháng 1/2026, trường đã phối hợp với Công an tỉnh Nghệ An và Trung tâm GDTX của tỉnh tổ chức buổi học Kỹ năng sống với chủ đề “An toàn không gian mạng - Hiểu rõ về bắt cóc online” dành cho học sinh khối 12. Qua buổi học này, học sinh được hướng dẫn nhận diện thủ đoạn bắt cóc online, thực hành xử lý tình huống và ghi nhớ nguyên tắc “4 không - 3 cần - 1 có” để tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Tại Trường THPT Quỳ Châu, Công an xã cũng đã tổ chức buổi tuyên truyền chuyên đề dành cho hơn 1.900 học sinh và giáo viên nhà trường. Qua đó, đã hướng dẫn học sinh nhận diện các dạng tin giả, tin xuyên tạc; cách kiểm chứng thông tin; cảnh báo hậu quả khi chia sẻ nội dung không đúng sự thật; cảnh giác thủ đoạn “bắt cóc online”, đồng thời, hướng dẫn các em cách xử lý khi nhận cuộc gọi đáng ngờ.
Từ nhiều năm nay, Sở Giáo dục và Đào tạo đã có kế hoạch tăng cường quản lý, giáo dục chính trị tư tưởng đối với học sinh trên môi trường mạng. Qua đó, đã yêu cầu các nhà trường tăng cường công tác quản lý, giáo dục chính trị tư tưởng đối với học sinh trên môi trường mạng nhằm nâng cao năng lực, kỹ năng khai thác, sử dụng thông tin trên môi trường mạng, đảm bảo lành mạnh, hữu ích. Giảm thiểu tác động của những thông tin độc hại, sai trái trên môi trường mạng đối với học sinh.
Ông Nguyễn Trọng Hoàn - Chánh Văn phòng Sở Giáo dục và Đào tạo
Sở cũng yêu cầu 100% trường học, cơ sở giáo dục tổ chức tuyên truyền, giáo dục, hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng môi trường mạng đúng quy định, phục vụ việc nghiên cứu, học tập, giải trí lành mạnh. 100% các trường học phải xây dựng được đội ngũ cán bộ, giáo viên quản lý, giáo dục chính trị đối với học sinh trên môi trường mạng.
