Lễ hội Đền Quả Sơn - Cội nguồn văn hóa của vùng Bạch Ngọc
Đền Quả Sơn tọa lạc tại xóm 6, xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương (nay là xã Bạch Ngọc), tỉnh Nghệ An. Trong lịch sử, đây là vùng đất thiêng thuộc xã Bạch Đường, tổng Bạch Ngọc, huyện Nam Đường, trấn Nghệ An. Đền được truyền tụng là 1 trong 4 ngôi đền linh thiêng và có quy mô lớn bậc nhất xứ Nghệ, được dân gian xếp hạng: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”.
Không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc đồ sộ, giá trị nghệ thuật và sự linh thiêng, đền Quả Sơn còn là nơi thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang - Tri châu Nghệ An dưới triều Lý, người có nhiều công lao trong việc xây dựng, phát triển vùng đất Nghệ An và bảo vệ bờ cõi quốc gia Đại Việt.
Theo thần phả đền Quả Sơn, Lý Nhật Quang là con trai thứ tám của Vua Lý Thái Tổ. Năm 1039, ông được triều đình cử vào Nghệ An phụ trách việc thu thuế. Đến tháng 11/1041, ông được phong làm Tri châu Nghệ An. Trong thời gian cai quản, Uy Minh Vương đã thực thi nhiều chủ trương cải cách về kinh tế, chính trị, văn hóa, góp phần đưa Nghệ An từ vùng “viễn trấn” trở thành “phên dậu”, một “trọng trấn” của quốc gia Đại Việt. Để tưởng nhớ công lao to lớn của ông, nhân dân xứ Nghệ đã lập nhiều đền, miếu thờ tự, trong đó, đền Quả Sơn được xem là ngôi đền có quy mô lớn nhất.
Theo thần phả đền Quả Sơn, Lý Nhật Quang là con trai thứ tám của Vua Lý Thái Tổ. Năm 1039, ông được triều đình cử vào Nghệ An phụ trách việc thu thuế. Đến tháng 11/1041, ông được phong làm Tri châu Nghệ An. Trong thời gian cai quản, Uy Minh Vương đã thực thi nhiều chủ trương cải cách về kinh tế, chính trị, văn hóa, góp phần đưa Nghệ An từ vùng “viễn trấn” trở thành “phên dậu”, một “trọng trấn” của quốc gia Đại Việt. Để tưởng nhớ công lao to lớn của ông, nhân dân xứ Nghệ đã lập nhiều đền, miếu thờ tự, trong đó, đền Quả Sơn được xem là ngôi đền có quy mô lớn nhất.
Di tích lịch sử đền Quả Sơn là một quần thể kiến trúc cổ kính, gồm nghi môn, nhà ngựa, nhà bia, các tòa thượng điện, trung điện, hạ điện, tả vu, hữu vu và khu mộ của Uy Minh Vương. Quần thể di tích tọa lạc trên khuôn viên rộng, phong cảnh hữu tình, gắn kết với hệ thống di tích của 7 làng cổ trong vùng như đình Nhân Bồi, đình Tập Phúc, đình Phúc Hậu, đình Nhân Trung, đình Trạch Thanh, chùa Bà Bụt…, tạo thành một không gian văn hóa - tín ngưỡng khép kín, có mối liên hệ chặt chẽ trong chu trình lễ hội.
Hằng năm, Lễ hội Đền Quả Sơn được tổ chức từ ngày 19 đến 21 tháng Giêng âm lịch, thu hút hàng vạn du khách thập phương và đông đảo nhân dân địa phương tham dự. Lễ hội gồm 2 phần chính là phần lễ và phần hội.
Phần lễ bao gồm các nghi thức truyền thống như: Lễ khai quang, Lễ yết cáo, Lễ chính tế, Lễ rước, Lễ tế tạ ơn Bà Bụt và Lễ tạ. Lễ khai quang và Lễ yết cáo được tổ chức vào sáng và tối 19 tháng Giêng âm lịch. Lễ chính tế, còn gọi là lễ “xuất thần”, diễn ra vào giờ Tý đêm 19 rạng sáng 20 tháng Giêng, là nghi lễ đưa tượng Uy Minh Vương Lý Nhật Quang và các vị thần ra kiệu, chuẩn bị cho lễ rước vào sáng hôm sau.
Điểm đặc sắc của lễ hội là nghi lễ lộn quân, diễn ra vào sáng sớm 20 tháng Giêng. Đây là nghi lễ độc đáo, thể hiện tinh thần đoàn kết và quyền uy của Uy Minh Vương. Đội quân được tuyển chọn từ những trai đinh khỏe mạnh trong các làng, chia thành 2 đội: “chính binh” và “dân binh”, trang bị đầy đủ cờ, tàn, lọng, xe, ngựa, võ phục, binh khí. Khi hiệu lệnh trống lệnh vang lên, hai cánh quân tả - hữu đồng loạt di chuyển, tạo thành các vòng chạy thuận và nghịch quanh sân đền trong khí thế hào hùng, trống chiêng rộn rã, thu hút sự cổ vũ của đông đảo người dân và du khách. Kết thúc nghi lễ lộn quân là Lễ rước kiệu thần từ đền Quả Sơn về di tích chùa Bà Bụt.
Đoàn rước bộ được tổ chức quy mô, với đầy đủ cờ hội, cờ ngũ sắc, tàn lọng, bát âm, bát bửu, kiệu thánh. Đi đầu là đội cờ ngũ sắc, tiếp đến là các linh vật, kiệu, hương án và long đình Uy Minh Vương. Song song với đoàn rước bộ là đoàn rước thủy trên sông Lam, với các thuyền rồng được trang trí lộng lẫy, tái hiện cảnh duyệt thủy binh của Đức Thánh.
Khi đoàn rước đến các làng có di tích như chùa Nhân Bồi, đình Tập Phúc, đình Phúc Hậu, đình Nhân Trung, đình Trạch Thanh, kiệu Đức Thánh và các vị thần linh đều dừng lại để quan viên, chức sắc và nhân dân địa phương làm Lễ bái tạ. Đến khoảng đầu giờ Ngọ, đoàn rước thủy và bộ hội tụ tại chùa Bà Bụt để tổ chức Lễ tạ ơn, tưởng nhớ Phật Bà Quan Âm - người được truyền tụng là đã giúp đỡ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang. Sau đó, đoàn rước tiếp tục duyệt quân và rước thần trở về đền Quả Sơn, kết thúc lễ hội vào khoảng đầu giờ Dậu với lễ an vị trang nghiêm.
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, trong những ngày diễn ra lễ hội, du khách còn được hòa mình vào nhiều trò chơi dân gian như đánh đu, chọi gà, đấu vật, kéo co…, mang đậm dấu ấn lịch sử và bản sắc văn hóa vùng bán sơn địa. Đặc biệt, nghi lễ lộn quân và rước thủy không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là hình thức diễn xướng dân gian, tái hiện hình ảnh Uy Minh Vương Lý Nhật Quang luyện quân, đánh giặc, mở mang bờ cõi cho quốc gia Đại Việt cách đây gần một thiên niên kỷ.
Lễ hội Đền Quả Sơn là lễ hội truyền thống tiêu biểu, hàm chứa nhiều giá trị lịch sử - văn hóa đặc sắc, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Đây không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân mà còn là không gian bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân gian đặc trưng của vùng đất Đô Lương.
Trước những biến đổi của đời sống xã hội hiện đại, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Lễ hội Đền Quả Sơn đang được chính quyền và nhân dân tỉnh Nghệ An nói chung, địa phương nói riêng quan tâm gìn giữ, nhằm để những giá trị truyền thống quý báu này tiếp tục được lưu truyền, trường tồn trong dòng chảy văn hóa dân tộc.
