Lũ lụt lịch sử và lời cảnh tỉnh của thiên nhiên:Bài 1: Mưa lũ lịch sử
Những ngày cuối tháng 7 cho đến tháng 10/2025, Nghệ An đã trải qua những cơn bão, lũ được đánh giá là dữ dội nhất kể từ năm 1978. Mưa lũ lớn, kéo dài, chồng lấn với nhiều hình thái thời tiết cực đoan khiến việc ứng phó với thiên tai trở nên khó khăn, vượt quá những kịch bản đã xây dựng ban đầu.
.png)
• 06/12/2025
Những ngày cuối tháng 7 cho đến tháng 10/2025, Nghệ An đã trải qua những cơn bão, lũ được đánh giá là dữ dội nhất kể từ năm 1978. Mưa lũ lớn, kéo dài, chồng lấn với nhiều hình thái thời tiết cực đoan khiến việc ứng phó với thiên tai trở nên khó khăn, vượt quá những kịch bản đã xây dựng ban đầu.
------------------o0o------------------
Những ngày cuối tháng 11, ngôi nhà của bà Trương Thị Hiền ở khối Hòa Đông, xã Tương Dương vẫn còn ngổn ngang. Trong đợt lũ lịch sử hồi tháng 7, tháng 8, gần như tài sản có giá trị trong ngôi nhà của bà đều bị nước cuốn trôi, chỉ còn mấy cánh cửa nghiêng ngả. Gần 4 tháng sau 2 trận lũ liên tiếp, gia đình bà vẫn chưa thể ổn định cuộc sống như bình thường.
Ở các bản Lả, Xốp Mạt, Chăm Puông (xã Lượng Minh), khung cảnh nhà cửa hư hỏng, đất, đá vùi lấp, cuộc sống đảo lộn vẫn còn hiển hiện khắp nơi. Ven sông Nậm Nơn, nhiều ngôi nhà vẫn còn trơ móng, chực chờ đổ sập. Chủ tịch UBND xã Lượng Minh Nguyễn Văn Hòa cho biết, lũ đã cuốn trôi cây cầu treo duy nhất vào 2 bản vùng trong, khiến nỗi bất an vẫn bao trùm khi nguy cơ sạt lở còn rình rập từng ngày...
Mùa bão, lũ năm 2025, gây ra tổn thất nặng nề cho tỉnh Nghệ An: Gần 3.000 hộ dân phải sơ tán khỏi vùng nguy hiểm, tập trung chủ yếu tại các xã: Tương Dương, Mường Xén, Nhôn Mai, Hữu Kiệm, Bắc Lý, Lượng Minh… Trong đó, hàng trăm hộ dân ở các xã Lượng Minh, Mỹ Lý phải sơ tán lâu dài vì nhà bị vùi lấp. Bão số 3 chưa khắc phục xong thì bão số 5, 10, 11 lại đến. Bão, lũ dồn dập khiến người dân chạy lũ thường xuyên.
Riêng cơn bão số 10, toàn tỉnh đã có tới 4.656 ha lúa, 7.864 ha rau màu, 7.923 ha cây lâu năm bị thiệt hại, cùng 45.661 ha rừng và hơn 69.000 cây xanh bị gãy đổ; Hàng nghìn ngôi nhà bị ngập sâu từ 0,5 đến hơn 2 mét... Tại vùng núi, nhiều bản làng bị cô lập từ 3 - 5 ngày do sạt lở và nước lũ phá hủy các tuyến đường độc đạo. Một số điểm, đất, đá từ trên núi sạt xuống tạo thành dòng lũ quét cuốn theo tài sản và hoa màu của người dân. Ngành chăn nuôi cũng gặp khó khăn khi chuồng trại, khu vực nuôi gia súc, gia cầm bị ngập, nhiều hộ không kịp di dời nên thiệt hại lớn. Đặc biệt hạ tầng, hệ thống giao thông bị tê liệt cục bộ khi nhiều tuyến đường liên xã bị gãy, sập, hư hỏng. Nhiều cầu tràn, cầu treo bị cuốn trôi. Hàng chục trạm biến áp bị ngập, nhiều tuyến đường dây điện hư hỏng. Nhiều trường học phải đóng cửa nhiều ngày vì lớp học ngập bùn, đất... Tổng thiệt hại do cơn bão này gây ra cho Nghệ An là 2.100 tỷ đồng.
Ông Lê Văn Lương - Bí thư Đảng ủy xã Tương Dương cho biết: Các đợt lũ lụt vừa qua gây thiệt hại vượt xa dự báo. Nhiều điểm sạt lở mới xuất hiện, buộc địa phương phải mở thêm các khu tái định cư mà trước đó chưa hề có trong kế hoạch.
Dữ liệu thống kê giai đoạn 2015 - 2025 cho thấy, trung bình mỗi năm Nghệ An phải hứng chịu 9-10 cơn bão, 3-4 cơn áp thấp nhiệt đới, 10-11 đợt mưa lớn diện rộng, 9-10 đợt nắng nóng và 17-18 trận giông, tố, lốc, mưa đá. Đáng chú ý, trong 2 năm gần đây, Nghệ An liên tiếp xuất hiện kỷ lục mới về nhiệt độ, khi nền nhiệt ở nhiều nơi vượt mức cao nhất trong 40 năm như huyện Tương Dương (cũ) 44,2°C (07/5/2023), Quỳ Châu (cũ) 43,2°C (06/5/2023), Tây Hiếu và Đô Lương (cũ) 43,2°C (06/5/2023), TP. Vinh (cũ) 42,9°C…
Cùng với đó, tần suất xuất hiện các đợt mưa vượt mốc lịch sử tăng rõ rệt. Riêng trong năm nay, Nghệ An đã ghi nhận nhiều đợt lũ trên sông Cả có biên độ tăng mực nước trong vài giờ tương đương với cả nửa ngày của những năm trước. Tình trạng mưa lớn không còn chỉ tập trung ở vùng núi cao mà lan rộng xuống đồng bằng và ven biển, tạo ra chuỗi tác động phức tạp: Vùng núi lũ quét, sạt lở đất; vùng hạ du ngập sâu; vùng ven biển triều cường chồng lũ. Tác động bất lợi này đẩy Nghệ An vào tình trạng vừa chống lũ thượng nguồn, vừa chống ngập đô thị, trong khi năng lực ứng phó của hạ tầng còn nhiều hạn chế. Điều này tạo áp lực rất lớn lên hệ thống công trình phòng, chống thiên tai vốn được xây dựng theo tính toán kịch bản lũ cũ.
Với diện tích rộng nhất khu vực Bắc Trung Bộ và hệ thống núi đồi dày đặc, Nghệ An có hàng trăm con suối lớn nhỏ đổ về sông Cả. Các xã miền Tây có độ dốc địa hình lớn, khả năng giữ nước thấp, khiến mỗi khi mưa lớn kéo dài thì dòng chảy tập trung rất nhanh, tạo nên lũ quét và lũ ống. Tại khu vực trung du và đồng bằng, dòng nước từ thượng nguồn đổ xuống mạnh kết hợp với mưa tại chỗ khiến “ngập chồng ngập”.
Theo ông Nguyễn Trường Thành - Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Nghệ An, năm 2025 là một trong những năm thời tiết khắc nghiệt nhất trong nhiều thập kỷ. Mưa lớn, bão mạnh, lũ quét xảy ra dồn dập khiến tỉnh chịu thiệt hại nặng nề. Trước tình hình đó, Nghệ An đã triển khai phương châm “phòng, chống thiên tai từ sớm, từ xa”, kiện toàn Ban Chỉ huy phòng, chống thiên tai các cấp, xây dựng kịch bản ứng phó cụ thể. Tuy nhiên, địa hình chia cắt, dân cư sống rải rác ven sông, suối khiến công tác di dời gặp khó. Cảnh báo thiên tai chưa chi tiết đến từng bản và quỹ đất tái định cư ở miền núi hạn hẹp... là những khó khăn hiện hữu của Nghệ An trong những năm tới.
Theo các cơ quan chuyên môn, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tác động mạnh của biến đổi khí hậu, khiến các hình thái thời tiết diễn biến nhanh, cường độ lớn và khó dự báo chính xác.
Bên cạnh đó là tình trạng suy giảm rừng tự nhiên ở khu vực đầu nguồn. Khi rừng bị suy giảm thì nguy cơ xói, sạt lở núi cũng tăng lên. Mưa lớn ở thượng nguồn trong bối cảnh rừng ngày càng ít đã tạo dòng chảy mặt mạnh hơn, làm tăng nguy cơ lũ quét và sạt lở đất. Đây là nguyên nhân khiến nhiều bản, làng ở các xã vùng cao như Mỹ Lý, Mường Xén… thường xuyên phải sơ tán khẩn cấp sau mỗi đợt lũ.
Đợt lũ vừa qua cũng bộc lộ những hạn chế của việc vận hành hệ thống đê điều, hồ chứa trên địa bàn tỉnh. Mặc dù đã được nâng cấp qua nhiều giai đoạn, nhưng nhiều tuyến đê sông, đê biển vẫn bộc lộ điểm yếu. Đặc biệt ở những đoạn đê cũ, thân đê mỏng, cấu trúc yếu nên dễ bị tổn thương khi nước lũ lên cao kéo dài. Một số đoạn đê trong đợt lũ vừa qua đã phải gia cố.
Song song với đê điều, hệ thống hồ chứa và thủy điện trên địa bàn cũng chịu áp lực chưa từng có. Hồ Bản Vẽ - công trình thủy điện lớn nhất Bắc Trung Bộ ghi nhận lưu lượng nước về vượt tần suất lũ thiết kế. Đây là điểm nghẽn lớn đặt ra cho công tác vận hành hồ chứa khi các kịch bản thiết kế trước đây không còn phù hợp với điều kiện khí hậu hiện tại.
Một vấn đề khác cũng bộc lộ qua đợt lũ là công tác dự báo, cảnh báo chưa thật sự đáp ứng yêu cầu. Dù cơ quan khí tượng đã tăng cường theo dõi, nhưng tốc độ mưa lớn dồn dập khiến các bản tin khó dự báo chính xác theo từng tiểu vùng. Một số địa phương còn bị động trong chỉ đạo sơ tán dân vì chưa kịp đánh giá mức độ lũ.
Từ những thực trạng trên cho thấy, mưa lũ năm nay không còn là hiện tượng thiên tai đơn thuần mà đã trở thành phép thử toàn diện đối với hệ thống phòng, chống thiên tai của cả đất nước lẫn của Nghệ An. Tính chất bất thường của bão lũ cũng cho thấy việc quản trị rủi ro thiên tai không thể chỉ tập trung vào ứng phó mà phải hướng đến thích ứng chủ động và cần phải có những giải pháp toàn diện hơn. Đây cũng là dịp để các địa phương trong toàn tỉnh phải nhìn nhận lại toàn bộ hệ thống công trình phòng, chống thiên tai trên địa bàn, từ quy hoạch lưu vực sông, phân vùng ngập lụt, bảo vệ rừng, đến nâng cấp hạ tầng và xây dựng cộng đồng thích ứng để phòng ngừa và sống chung với thiên tai...
(Còn nữa)
Bài 2: An toàn hồ chứa thủy điện - những bất cập
Nhóm Phóng viên / Trình bày: Hồng Toại
