Lũ lụt lịch sử và lời cảnh tỉnh của thiên nhiên:Bài 2: An toàn hồ chứa thủy điện - những bất cập
Nghệ An là một trong những địa phương có hệ thống hồ chứa và thủy điện lớn của Bắc Trung Bộ. Các công trình này góp phần phát điện, điều tiết nước, giảm lũ, phục vụ sản xuất và là hạ tầng thiết yếu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, công tác quản lý an toàn đập, hồ chứa và vùng hạ du vẫn còn hạn chế, tiềm ẩn rủi ro cao trong bối cảnh thiên tai cực đoan gia tăng như hiện nay.
.png)
• 06/12/2025
.png)
Nghệ An là một trong những địa phương có hệ thống hồ chứa và thủy điện lớn của Bắc Trung Bộ. Các công trình này góp phần phát điện, điều tiết nước, giảm lũ, phục vụ sản xuất và là hạ tầng thiết yếu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, công tác quản lý an toàn đập, hồ chứa và vùng hạ du vẫn còn hạn chế, tiềm ẩn rủi ro cao trong bối cảnh thiên tai cực đoan gia tăng như hiện nay.
------------------o0o------------------
Đến nay, toàn tỉnh có 23 công trình thủy điện đang hoạt động như Bản Vẽ, Khe Bố, Chi Khê, Hủa Na, Nậm Mô, Bản Ang, Nậm Nơn, Châu Thắng, Nậm Cắn 2, Bản Cánh, Bản Cốc, Sao Va, Nậm Pông… Công trình Thủy điện Bản Cánh đang tạm dừng để sửa chữa sau thiệt hại do hoàn lưu bão số 4 năm 2022. Trong đó, 2 công trình lớn là Thủy điện Bản Vẽ và Hủa Na, thuộc diện hồ chứa thủy điện quan trọng đặc biệt, do Bộ Công Thương trực tiếp kiểm tra, giám sát; 21 công trình còn lại thuộc thẩm quyền của UBND tỉnh.
Qua theo dõi và kiểm tra, các chủ đập cơ bản đã thực hiện tốt quy định về an toàn đập, bố trí vật tư, thiết bị và lực lượng bảo vệ theo phương án được phê duyệt. Các nhà máy đều trang bị máy phát điện Diesel dự phòng để vận hành cửa van khi mất điện, đảm bảo xử lý sự cố kịp thời. Nhìn chung, các đập, hồ chứa tại thời điểm kiểm tra vừa qua đang vận hành an toàn và ổn định.
Tuy nhiên, theo Báo cáo tháng 11/2025 của Sở Công Thương Nghệ An, vẫn còn nhiều bất cập trong việc lập bản đồ ngập lụt và tính toán đặc trưng lũ thiết kế - yếu tố cốt lõi trong quy trình vận hành. Do khó khăn trong khai thác dữ liệu, một số công trình chưa có bản đồ ngập lụt hạ du được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Báo cáo nêu rõ: "Thủy điện Hủa Na, Đồng Văn, Nậm Nơn, Chi Khê, Châu Thắng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện phương án do chưa có bản đồ ngập lụt hoặc ranh giới ngập chưa rõ ràng". Điều này dẫn đến chậm trễ trong việc xây dựng phương án ứng phó tình huống khẩn cấp, cũng như gây khó khăn cho chính quyền địa phương khi cần cảnh báo, sơ tán dân vùng hạ du. Thực tế ở miền Trung Tây Nguyên vừa qua việc xả lũ và vùng ảnh hưởng hạ du cho thấy người dân bị động và để lại hậu quả rất lớn. Ngày 28/11/2025, tại phiên thảo luận ở Quốc hội, kỳ họp thứ X, đại biểu Trịnh Xuân An (Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại) đề xuất quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch đô thị và các vùng, miền phải gắn với quản trị rủi ro thiên tai. Đại biểu kiến nghị cần cập nhật số liệu, đỉnh lũ mới để có thiết kế quy hoạch phù hợp, đặc biệt phải quan tâm các hồ chứa, thủy điện.
Lũ lịch sử xảy ra trên lưu vực sông Cả thời gian qua, hồ chứa Bản Vẽ cũng ghi nhận lưu lượng lũ vượt tần suất thiết kế và lũ kiểm tra, khiến công tác điều tiết gặp nhiều thách thức. Theo lý thuyết, lũ thiết kế là trận lũ giả định được dùng để tính toán, thiết kế các hạng mục chính của hồ chứa, đập, ví dụ như cao trình đỉnh đập, kích thước tràn xả lũ, dung tích phòng lũ… Đây là mức lũ mà công trình phải chịu đựng được trong quá trình vận hành bình thường. Còn lũ kiểm tra là trận lũ cực đoan nhất có thể xảy ra trong chu kỳ rất dài, thường dùng để đánh giá an toàn giới hạn của đập (trường hợp vượt mức thiết kế). Khi có lũ kiểm tra, người ta xem xét liệu đập có thể bị tràn, vỡ hoặc gây nguy hiểm cho hạ du hay không. Ví như cơn bão số 3 cuối tháng 7/2025, lũ có lưu lượng về hồ Bản Vẽ lớn hơn so với mức dự kiến trong các tính toán kỹ thuật (tần suất mà nhà máy gọi 5.000 năm). Đây là một cấp độ lũ cực đoan, đòi hỏi phải có các biện pháp điều tiết phù hợp để đảm bảo an toàn cho công trình thủy điện và khu vực hạ du. Trước thực tế này, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương) đã có nhiều công văn yêu cầu rà soát, cập nhật dữ liệu khí tượng – thủy văn và tính toán lại đặc trưng lũ thiết kế, lũ kiểm tra đối với các hồ chứa lớn, trong đó có Bản Vẽ. Sở Công Thương Nghệ An đã ban hành Văn bản số 2531/SCT-QLNL (ngày 22/8/2025) yêu cầu các chủ đập thực hiện nội dung này và trình cơ quan thẩm quyền phê duyệt trong năm 2025. Việc thiếu dữ liệu bản đồ và chưa hiệu chỉnh đặc trưng lũ thiết kế và lũ kiểm tra không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến công tác chỉ đạo, điều hành của chính quyền các cấp. Khi chưa có bản đồ ngập được phê duyệt, việc xác định vùng chịu ảnh hưởng để “lắp đặt hệ thống cảnh báo, lập phương án sơ tán dân vùng hạ du” sẽ lúng túng. Tuy nhiên, công việc này đòi hỏi chuyên môn cao và thời gian dài, nên nhiều chủ sở hữu phải thuê tư vấn chuyên ngành, dẫn đến tiến độ còn chậm.
Một số hồ chứa như Ca Lôi, Hủa Na đang rà soát; Bản Cốc, Sao Va, Nậm Cắn 2, Nậm Giải, Nhạn Hạc, Ca Nan 1 – 2… đã trình thẩm định bản đồ ngập lụt, riêng Bản Cánh (dung tích nhỏ hơn 50.000 m³) chủ đầu tư sẽ tự phê duyệt.
Ông Nguyễn Hữu Nhung - nguyên Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ huy phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn tỉnh Nghệ An, cho biết: “Trong các tháng 6, 7 và 8 hàng năm, các hồ thủy điện thường tích nước để phục vụ phát điện, nhưng từ tháng 9 đến 11, mưa lớn thường dồn dập khiến mực nước hồ nhanh chóng đạt ngưỡng cao, buộc phải xả để đảm bảo an toàn”. Việc điều tiết và xả lũ đúng thời điểm là một bài toán khó, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý Nhà nước, Ban Chỉ huy PCTT – TKCN và các đơn vị vận hành. Bản Vẽ vừa qua đã thực hiện xả sớm đón lũ và cắt giảm lũ hiệu quả, nhưng khi nhiều hồ cùng xả trong thời điểm mưa lớn, dù tuân thủ quy trình, mực nước vùng hạ du vẫn dâng bất thường, gây thiệt hại nặng.
Ngày 25/8/2025, UBND tỉnh phê duyệt Phương án ứng phó với tình huống khẩn cấp thủy điện Bản Vẽ do Sở Công Thương thẩm định. UBND tỉnh yêu cầu Công ty Thủy điện Bản Vẽ (đơn vị đề xuất) và Sở Công Thương (cơ quan thẩm định, tham mưu) chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật, UBND tỉnh về tính hợp pháp, chính xác của các thông tin, số liệu tính toán, đề xuất, thẩm định. Chủ sở hữu/Đơn vị quản lý vận hành công trình thủy điện Bản Vẽ có trách nhiệm tổ chức thực hiện các nội dung theo quy định tại Phương án ứng phó với tình huống khẩn cấp thủy điện Bản Vẽ được phê duyệt và các quy định khác có liên quan đảm bảo an toàn cho đập thủy điện; trong quá trình triển khai thực hiện, nếu phát hiện những nội dung không phù hợp, báo cáo Sở Công Thương thẩm định điều chỉnh kịp thời nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho công trình và vùng hạ du sau đập. UBND tỉnh yêu cầu rà soát, cập nhật bổ sung, trình thẩm định phê duyệt điều chỉnh Phương án ứng phó khẩn cấp thủy điện Bản Vẽ đảm bảo kịp thời trước mùa mưa bão năm 2026.
Ông Trần Anh Tuấn – Chủ tịch UBND xã Con Cuông nêu ý kiến, các nhà máy thủy điện cần rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành xả lũ theo hướng chủ động và sớm hơn, nhằm giảm áp lực khi lũ lớn đổ về, tránh tình trạng xả muộn gây ngập sâu vùng hạ du. Việc vận hành linh hoạt, phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương sẽ góp phần hạn chế rủi ro, bảo đảm an toàn cho người dân vùng hạ du.
Bà Kha Thị Hiền – Phó Chủ tịch UBND xã Tam Quang kiến nghị các nhà máy thủy điện cần chủ động hơn trong xả lũ, đặc biệt là xả sớm để giảm áp lực cho vùng hạ du. Trong quá trình vận hành, cần thông báo kịp thời, cụ thể đến chính quyền địa phương để người dân chuẩn bị, phối hợp ứng phó. Bà Hiền đề xuất các nhà máy hỗ trợ phương tiện cứu hộ và đào tạo người lái để chủ động di dời khi ngập lụt, bảo đảm an toàn cho người dân.
Ngoài yếu tố vận hành, hành lang thoát lũ tại Nghệ An vẫn còn nhiều bất cập. Nhiều đoạn sông bị thu hẹp do bồi lắng, lấn chiếm bãi bồi, hoặc bị cây cối, công trình xây dựng cản trở dòng chảy. Một số địa phương như xã Con Cuông, Tân Phú phản ánh tình trạng lòng sông bị nghẽn, làm giảm đáng kể khả năng tiêu thoát khi lũ về.
Ông Trình Văn Nhã - Ủy viên BCH Đảng bộ tỉnh, Bí thư Đảng ủy xã Đại Đồng cũng cho rằng, liên quan việc xả lũ của các nhà máy thủy điện, nếu được vận hành chủ động, khoa học, thủy điện có tác dụng cắt lũ rất hiệu quả. Tuy nhiên, trong trường hợp mưa trên diện rộng, mực nước hạ du đã cao, khi các hồ thủy điện đồng loạt xả, dù đúng quy trình, thì vùng hạ lưu vẫn có nguy cơ ngập sâu hơn. Điều này đòi hỏi một quy trình điều tiết linh hoạt, phối hợp chặt chẽ nhằm giảm thiểu thiệt hại cho người dân.
Một nội dung đáng lo ngại được Sở Công Thương nêu rõ trong Báo cáo ngày 6/11/ 2025 đó là: “Việc xác định phạm vi lắp đặt hệ thống cảnh báo vùng hạ du của một số hồ còn khó khăn do vùng ngập trải dài qua nhiều huyện, thậm chí sang địa bàn tỉnh khác (như Bản Vẽ, Khe Bố)”. Hiện nay, chưa có hướng dẫn thống nhất về tiêu chuẩn kỹ thuật của hệ thống cảnh báo, dẫn đến tình trạng mỗi đơn vị lắp đặt theo mô hình riêng, thiếu kết nối. Một số hệ thống cảnh báo vận hành cục bộ, không truyền dữ liệu về trung tâm điều hành của tỉnh, khiến việc giám sát và chia sẻ thông tin còn lúng túng.
Đáng chú ý, ở một số công trình, sau khi lắp đặt hệ thống cảnh báo, chưa thống nhất được quy chế vận hành và bàn giao cho địa phương, gây gián đoạn khi cần sử dụng. Nhiều cán bộ vận hành tại chỗ chưa được tập huấn đầy đủ về quy trình thông tin và phối hợp khi có sự cố, dẫn đến phản ứng chậm trong tình huống khẩn cấp. Ông Nguyễn Trường Thành - Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Nghệ An cho biết: Cơn bão số 3 vừa qua, Bản Vẽ đã cắt giảm lũ cho vùng hạ du 74% lưu lượng đỉnh lũ về hồ. Các hệ thống cảnh báo lũ đang thiếu và yếu, tất cả đang phụ thuộc vào Đài Khí tượng thủy văn Bắc Trung Bộ, với các trạm đo mưa, mực nước ở sông.
Về lắp đặt hệ thống cảnh báo vùng hạ du, ông Hoàng Xuân Thành – Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thủy điện Hủa Na cho biết: Địa hình hạ du trải dài theo sông nên việc bố trí còi, loa cảnh báo trong phạm vi tối thiểu 15 km gặp nhiều khó khăn do hạ tầng còn hạn chế. Nhà máy được huy động phát điện theo phụ tải hệ thống, theo lệnh điều độ, không phụ thuộc thời gian. Vì vậy, nếu đặt hệ thống cảnh báo trong khu dân cư sẽ ảnh hưởng lớn đến đời sống, nhất là thời điểm trưa hoặc đêm khuya. Tiêu chuẩn kỹ thuật hệ thống cảnh báo thuộc thẩm quyền Bộ Công Thương nhưng đến nay chưa ban hành, gây khó cho các nhà máy trong triển khai thống nhất. Hiện các nhà máy chủ yếu thỏa thuận với địa phương để lắp đặt cảnh báo cục bộ tại khu vực đập tràn và hạ lưu nhằm phát tín hiệu khi phát điện, xả nước điều tiết hồ theo quy trình vận hành. Về truyền dữ liệu vận hành, cảnh báo, hiện nay, các nhà máy thủy điện chỉ truyền dữ liệu vận hành tự động, trực tuyến về Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Công Thương và Tổng cục Khí tượng Thủy văn, đối với dữ liệu truyền đến các cơ quan, đơn vị khác đang nhập liệu bằng thủ công. Hiện nay, Ủy ban nhân dân tỉnh chưa hoàn thành hệ thống cơ sở hạ tầng để nhận thông tin vận hành và cảnh báo xả nước điều tiết hồ chứa tự động, trực tuyến.
Hệ thống cảnh báo nếu vận hành thiếu đồng bộ, hiệu quả cảnh báo sớm gần như mất tác dụng. Theo ông Phan Tiến An - Trưởng Phòng An toàn hồ, đập và hồ chứa nước (Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cần đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong toàn bộ quy trình quản lý hồ chứa. Trước hết, phải hoàn thiện thể chế, sửa đổi các quy định pháp lý và ban hành bộ tiêu chuẩn thống nhất cho cơ sở dữ liệu, hệ thống quan trắc, phần mềm vận hành. Cơ sở dữ liệu ngành cần được chuẩn hóa, vận hành theo nguyên tắc dùng chung; các địa phương có thể dùng phần mềm riêng nhưng phải kết nối qua API chuẩn.
Để đảm bảo thực hiện nghiêm Luật Điện lực 2024 và Nghị định 62/2025/NĐ-CP về quản lý an toàn đập, hồ chứa thủy điện, Sở Công Thương Nghệ An đã đề xuất Bộ Công Thương sớm sửa đổi, bổ sung quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Cả và sông Mã theo thời gian thực, nhằm nâng cao tính linh hoạt, phù hợp thực tế khai thác. Sở cũng kiến nghị ban hành quy định kỹ thuật thống nhất về hệ thống thông tin và cảnh báo vận hành xả lũ, xác định rõ phạm vi lắp đặt và trách nhiệm quản lý giữa chủ hồ và địa phương. Hướng dẫn cụ thể khung tài liệu, hình thức đào tạo cán bộ địa phương về an toàn đập, tăng cường năng lực ứng phó và phối hợp khi có sự cố. Phân cấp cho UBND cấp xã thẩm định, phê duyệt phương án ứng phó khẩn cấp và bảo vệ đập nhỏ, giúp rút ngắn thời gian xử lý, đồng thời, xác định rõ trách nhiệm từng cấp.
(Còn nữa)
Bài 3: Hệ thống đê điều còn những lỗ hổng
Nhóm Phóng viên / Trình bày: Hồng Toại
