Mạch nguồn hiếu học giữa đại ngàn Pù Mát
Trên vùng đất Môn Sơn, những người con hiếu học của dòng họ La (dân tộc Đan Lai) đã bền bỉ vượt qua nghèo khó và cách trở thắp lên ngọn lửa của tri thức và khát vọng. Họ đã viết nên những bài ca đẹp bằng bản lĩnh và sự tiếp nối đáng tự hào của thế hệ trẻ hôm nay nơi miền biên viễn.
Vâng lời Bác dặn
Trong căn nhà giản dị ở bản Thái Sơn 1, thầy giáo La Đình Thám nay đã qua tuổi 80, người con ưu tú của bản làng Đan Lai, lặng lẽ ngồi trên chiếc xe lăn, hướng đôi mắt xa xăm về phía rừng Pù Mát. Sau đợt bị tai biến, ông không còn đi lại được, giọng nói cũng không còn tròn vành rõ chữ, nhưng mỗi khi nhắc đến Bác Hồ và những ngày đầu mang chữ về với dân làng Đan Lai, ánh mắt ông lại ánh lên một niềm xúc động sâu sắc.

Ngày đó, ông là một trong ba học sinh người dân tộc thiểu số may mắn được gặp Bác Hồ khi Bác về thăm Trường Sư phạm miền núi Nghệ An năm 1961. Ông vẫn nhớ lời căn dặn của Bác: “Cháu phải cố gắng truyền đạt kiến thức sao cho nhiều người Đan Lai hơn nữa được đi học, nhất là các cháu gái”. Lời Bác dạy đã truyền động lực để ông trở thành một thầy giáo, một người hiệu trưởng, gắn bó và chăm lo cho bản làng mình. Năm 1967, khi chuyển về làm Hiệu trưởng Trường Tiểu học Môn Sơn 3, nhận thấy nhiều học sinh quê mình đang thất học, mù chữ, thầy giáo La Đình Thám lại đau đáu nhớ lời dạy của Bác. Ông đã cùng các thầy cô giáo, vượt suối, vượt đèo, vận động học sinh tới trường, yêu thương các em như những người con của mình.
Cuộc đời nhà giáo mẫu mực La Đình Thám đã trở thành tấm gương, là động lực để các con ông noi theo.

Đến giờ, đã là công chức nhà nước gần 25 năm, chị La Thị Thắng, con gái thầy giáo La Đình Thám vẫn nhớ như in ký ức tuổi thơ, khi mà cái đói, cái nghèo như một nỗi ám ảnh. Ngày đó, bố mẹ không có ruộng, cả nhà bám vào triền đồi trồng sắn. Anh chị em tự bươn chải nuôi nhau, người cha đi dạy, đồng lương chỉ đủ mua dăm cân gạo trắng, còn lại các con tự lên đồi bới sắn, mò cua bắt ốc, tự tìm lấy thức ăn cho mình. Các anh lớn lên, có chút sức vóc cũng theo mẹ lên rừng chặt nứa, đổi lấy gạo nuôi em.
Mới 8 tuổi, chị La Thị Thắng đã tự đan cái rổ nhỏ đặt xuống mép nước, bắt cá làm thức ăn qua bữa cùng người o bị câm. Những bữa sắn độn cơm, trộn lá lốt chẳng hiểu sao trở thành món ăn trở đi trở lại trong những năm tháng ấu thơ, khi chị cùng bà cô lầm lũi trong căn nhà nhỏ.
Nhưng cái đói nghèo ấy càng thôi thúc, thắp sáng lên ước mơ của chị La Thị Thắng, được tới trường, học lấy con chữ. Chị Thắng nhớ lại: “Nhìn bố, thấy bố có đồng lương, bố mua cho con cái áo, cái túi đi học, mình tự cảm thấy phải học. Phải học để có đồng tiền, để phát triển bằng người, chứ ăn sắn trừ bữa mãi thì cực quá!".
Con đường đến trường của chị và các anh em là một chuỗi ngày đo đếm với hiểm nguy. Mùa cạn đi bộ men theo vách đá; mùa mưa lũ, nước sông Giăng cuồn cuộn, chực cuốn trôi những em học sinh nhỏ bé, các chú bộ đội biên phòng lại phải cõng lũ trẻ qua sông. Chị kể, ngày đó trẻ con gan lắm, chẳng biết sợ chết là gì, trong đầu chỉ có một ý nghĩ duy nhất là phải tìm đến con chữ.
Cái nghèo bám dai dẳng đến tận cấp hai, chị Thắng vẫn mặc những bộ quần áo không lành lặn đến lớp. Không tiền bạc, không điện thoại liên lạc, mọi hy vọng đều đặt vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với học sinh dân tộc thiểu số. Cứ thế, chị Thắng bám lớp, bám trường, qua cấp 3, vào đại học. Hành trình về nhà gắn bó cùng những chuyến xe đò từ Vinh qua phà Đô Lương, cầu Khe Diêm. Xe thả xuống giữa đường, không người đón, cô nữ sinh cứ thế đi bộ hoặc xin nhờ xe đạp để về bản.
Sự nhọc nhằn ấy rồi cũng đến ngày đơm hoa. Trong số 8 người con, hai chị em La Thị Thắng và La Thị Việt đã bước chân vào các trường trung cấp, đại học. Tháng 4/2002, hồ sơ của chị La Thị Thắng đã được Sở Nội vụ tiếp nhận, phân công về công tác tại Trạm Khuyến nông, sau này chuyển về Phòng Nông nghiệp UBND huyện Con Cuông. Tháng 7/2025, tách xã, chị trở thành công chức của UBND xã Môn Sơn. Ở cương vị nào, chị cũng là một công chức tận tụy, trách nhiệm và mẫn cán. Thầy giáo La Đình Thám đã có thêm mùa quả ngọt trong hành trình gieo chữ của mình.
Viết tiếp những câu chuyện hiếu học
Từ vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát, câu chuyện vượt khó của thầy giáo La Đình Thám và chị La Thị Thắng đã thành động lực để con cháu trong dòng họ nhắc nhau bền chí vươn xa. Ông La Danh Hiệu — người em ruột thầy giáo Thám thuở trẻ cũng vượt núi, bám vô lăng qua những cung đường hiểm trở của mỏ than Khe Bố, rồi gắn bó với đoàn xe Quân đoàn 4. Chí hướng của cha và nền nếp gia đình đã sớm vun đắp trong lòng người con gái út La Thị Hằng tình yêu với con chữ, nuôi dưỡng trong chị ước mơ trở thành giáo viên của bản làng.
Sinh ra giữa vùng khó, ước mơ đứng trên bục giảng của cô bé La Thị Hằng năm ấy, có lúc tưởng chừng chênh vênh trước ngọn gió đói nghèo. Lên lớp tám, khi bạn bè lần lượt bỏ học giữa chừng, Hằng cũng có lúc dao động. Nhưng chính người cha giàu trải nghiệm đã giữ chân chị lại bằng một câu nói giản dị mà sâu nặng: "Con ạ, làm nghề nông vất vả, sức con lại yếu. Nếu con muốn học, cứ học đi, học chừng nào bố cũng nuôi".
Lời dặn ấy là điểm tựa để Hằng vượt qua bậc học cơ sở, xét tuyển vào trường Nội trú tỉnh rồi bước chân vào Trường Đại học Sư phạm Nghệ An. Tốt nghiệp Sư phạm, giữa lúc nhiều người trẻ tìm về phố thị, cô giáo La Thị Hằng lại quay về chính thung lũng nghèo khó đã sinh ra mình. Hơn hai mươi năm đứng lớp, phần lớn thời gian cô gắn bó cùng điểm trường lẻ ở bản Khe Búng, bản Cò Phạt, xã Môn Sơn.
Ở cái vùng biên viễn mà con trẻ chỉ quen tiếng mẹ đẻ, sự thông thuộc tiếng Đan Lai của cô La Thị Hằng trở thành lợi thế, bắc một nhịp cầu giúp trẻ em Đan Lai dần làm quen với tiếng phổ thông. Để tăng sự hứng thú cho các em qua từng giờ học, chị đã mày mò tự làm các mô hình trực quan sinh động, rồi học hỏi kinh nghiệm của các giáo viên đi trước, tìm tòi trên mạng, áp dụng công nghệ AI vào các giờ lên lớp.
Mỗi giờ học của cô giáo Hằng thường đưa đến nhiều niềm vui. Chẳng thế mà, sau giờ học, học sinh lại dấm dúi cho cô xâu cá mát, thức quà dân dã do chính các em tự đánh bắt. Lòng cô ấm áp đến lạ vì những tình cảm đơn sơ, trong sáng của học trò, mà càng thương, càng quý học trò Đan Lai mình hơn.
Thương lũ trẻ thiệt thòi, nhiều ngày, góc nhà nhỏ của cô lại sáng đèn, ríu rắt tiếng đọc bài của học trò được cô đón về ôn luyện miễn phí, chuẩn bị cho những kỳ thi, những đấu trường toán học lớn cấp tỉnh. Sự tận tụy lặng lẽ ấy đã đơm hoa bằng những trái ngọt đáng tự hào: giải Ba cuộc thi VioEdu cấp tỉnh năm học 2024-2025, và năm tiếp theo là giải Khuyến khích của chính người con trai út của cô giáo La Thị Hằng.
Những Bằng khen của UBND tỉnh hay danh hiệu Chiến sĩ thi đua cấp cơ sở qua nhiều năm không chỉ là sự ghi nhận hành trình miệt mài của một nhà giáo. Hơn hết, đó là minh chứng cho một lời hứa bám bản, bám làng của người con Đan Lai đem tri thức về thắp sáng tương lai cho chính quê hương mình.
Rạng rỡ Huy chương Bạc Toán học quốc tế
Và từ mái nhà nhỏ của cô giáo Hằng, thế hệ thứ ba của dòng họ La đã viết tiếp chương mới rực rỡ hơn, khi con gái cô La Thị Hằng, em La Nguyễn Vi Na chính là nữ sinh người Đan Lai đầu tiên đạt Huy chương Bạc tại Kỳ thi Olympic Toán học Quốc tế TIMO tại Thái Lan năm 2023.


Rời bản làng xuống học tại Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú tỉnh, Vi Na mang theo khát vọng vươn lên của đồng bào mình. Đối mặt với rào cản tiếng Anh khi bước vào đội tuyển thi Toán quốc tế TIMO, em đã cùng các thầy cô kiên trì ôn luyện suốt sáu tháng ròng, vượt qua vòng loại trong nước để cầm chắc tấm huy chương bạc trên đất Thái Lan. Giây phút xướng tên, những giọt nước mắt vỡ òa trên gương mặt cô học trò vùng cao. Vi Na đã chạm tay vào ước mơ, mang theo niềm tự hào là người Đan Lai giữa đấu trường thế giới.
Bây giờ, em đang tiếp nối hành trình ươm chữ của mẹ. Hiện em đang là sinh viên năm thứ 2 khoa Giáo dục Tiểu học, Đại học Sư phạm 1 Hà Nội. Vi Na lại viết tiếp ước mơ được trở về bản làng, giảng dạy cho các em học sinh nơi đây, giúp các em tự tin, vươn ra thế giới rộng lớn.
Ba thế hệ của dòng họ La đã cùng nhau viết nên một hành trình bền bỉ, vươn tới ước mơ từ con chữ. Giữa đại ngàn Pù Mát hôm nay, ngọn lửa tri thức vẫn truyền đời qua thế hệ, soi đường cho con em Đan Lai tự tin viết tiếp mạch nguồn khát vọng trên dải đất biên cương.


