Mô hình văn hóa tiêu biểu:Khó ở đâu gỡ ở đó
Lựa chọn địa bàn xây dựng mô hình văn hóa tiêu biểu cấp tỉnh đã khó, để mô hình đạt tiêu chí, tạo dấu ấn và duy trì bền vững càng khó hơn, nhất là khi bộ máy cơ sở vừa sắp xếp, sáp nhập. Cán bộ, địa giới, tên gọi thay đổi, nguồn lực phân tán khiến nhiều địa phương dè dặt đầu tư. Tuy vậy, với phương châm “khó ở đâu, gỡ ở đó”, nhiều địa phương đang nỗ lực duy trì và phát huy các mô hình văn hóa đã gây dựng.
Thanh Nga / Trình bày: Hồng Toại • 29/8/2026
*****
Lựa chọn địa bàn xây dựng mô hình văn hóa tiêu biểu cấp tỉnh đã khó, để mô hình đạt tiêu chí, tạo dấu ấn và duy trì bền vững càng khó hơn, nhất là khi bộ máy cơ sở vừa sắp xếp, sáp nhập. Cán bộ, địa giới, tên gọi thay đổi, nguồn lực phân tán khiến nhiều địa phương dè dặt đầu tư. Tuy vậy, với phương châm “khó ở đâu, gỡ ở đó”, nhiều địa phương đang nỗ lực duy trì và phát huy các mô hình văn hóa đã gây dựng.
Thôn 2/9, xã Con Cuông (cũ) trước đây từng được lựa chọn xây dựng mô hình Làng văn hóa tiêu biểu cấp tỉnh. Tuy nhiên, năm nay, địa bàn này xin rút khỏi danh sách xây dựng mô hình. Nguyên nhân được xác định là sau sắp xếp, sáp nhập, bộ máy ban cán sự thôn có nhiều thay đổi, khiến việc triển khai các nội dung theo kế hoạch gặp khó khăn.
Đây là điều đáng tiếc, bởi để được lựa chọn xây dựng một mô hình văn hóa tiêu biểu, địa phương phải có quá trình chuẩn bị, từ phong trào, thiết chế văn hóa đến sự đồng thuận của người dân và khả năng huy động nguồn lực.
Theo bà Phan Thị Thúy - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Con Cuông: Dù sau sáp nhập, thôn 2/9 và thôn Vĩnh Hoàn đã hình thành xóm mới với tên gọi Bình Minh, nhưng cán bộ cơ sở vẫn mong muốn tiếp tục xây dựng mô hình Làng văn hóa tiêu biểu. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay là địa điểm xây dựng mô hình chưa thể chuẩn hóa theo khung tiêu chí mới, trong đó có yêu cầu về quy mô dân số, với mức đáp ứng 70% dân số trên tổng số hơn 300 người.
Câu chuyện ở xã Con Cuông không phải trường hợp cá biệt. Trong số 11 mô hình văn hóa tiêu biểu được triển khai, gồm 7 mô hình Làng văn hóa và 4 mô hình phòng, chống bạo lực gia đình, đã có những mô hình xin dừng.
Cụ thể, có 3 mô hình xin tạm thời nghỉ xây dựng, gồm mô hình Làng văn hóa tại thôn 2/9 nay là xóm Bình Minh, xã Con Cuông, mô hình Làng văn hóa tại xóm Tân Thái, xã Tân Phú và mô hình phòng, chống bạo lực gia đình tại xóm Thuận Yên (cũ), xã Tân Phú. Điểm chung ở những địa bàn này là bộ máy cơ sở có sự thay đổi, trong khi việc tổ chức lại nhân sự sau sắp xếp khiến quá trình triển khai mô hình gặp không ít trở ngại.
Đáng chú ý, có những mô hình sau khi đã triển khai xây dựng lại không tiếp tục thực hiện tại địa điểm ban đầu mà chuyển sang địa bàn khác. Điều này khiến một bộ phận cán bộ cơ sở có tâm lý dè chừng, không muốn đầu tư mạnh cho mô hình. Xóm Tân Thái, xã Tân Phú là một ví dụ.
Từ thực tế ấy có thể thấy, khó khăn trong xây dựng mô hình văn hóa tiêu biểu không chỉ nằm ở chuyện có đủ kinh phí hay không. Đằng sau một mô hình là cả một quá trình vận động người dân, tổ chức phong trào, xây dựng thiết chế, duy trì hoạt động và tạo được sự đồng thuận của cộng đồng.
Theo các tiêu chí, một mô hình Làng văn hóa tiêu biểu cấp tỉnh phải bảo đảm nhiều nhóm yêu cầu. Trước hết là tiêu chí về tổ chức: Địa bàn phải được cấp có thẩm quyền công nhận là thôn, bản, xóm, khối văn hóa hoặc tương đương từ 3 năm liên tục trở lên; có Ban Chỉ đạo phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" và công tác gia đình cấp xã để chỉ đạo xây dựng mô hình; đồng thời đã tổ chức triển khai xây dựng mô hình văn hóa cấp huyện trước đây.
Tiếp đó là tiêu chí về cơ sở vật chất, trong đó phải có địa điểm tổ chức hoạt động và trang thiết bị văn hóa phù hợp như phục trang, đạo cụ, bàn ghế, âm ly, loa, micro...
Về hoạt động, mô hình phải được duy trì định kỳ, thường xuyên, ít nhất 1 kỳ sinh hoạt mỗi tháng; có những đóng góp thiết thực trong xây dựng đời sống văn hóa và chú trọng phát triển hội viên. Cuối cùng là tiêu chí về kinh phí, gồm ngân sách địa phương hỗ trợ, hội viên đóng góp và nguồn xã hội hóa.
Theo bà Tiêu Quỳnh Trang - Phó phòng Nghiệp vụ văn hóa, Trung tâm Văn hóa tỉnh, để xây dựng được một mô hình văn hóa hiệu quả, trước hết phải có sức dân và sự ủng hộ của cộng đồng. Cùng với đó, cán bộ văn hóa cơ sở phải thực sự nhiệt huyết, có quyết tâm cao.
Thông thường, đơn vị chuyên môn sẽ khảo sát những địa bàn đã cơ bản có các tiêu chí về thiết chế văn hóa, từ đó xây dựng dự toán kinh phí và trao đổi với chính quyền địa phương. Khi xã thực sự quyết tâm, huy động được sức dân, cơ quan chuyên môn sẽ hỗ trợ về kinh phí cũng như hướng dẫn cách thức thực hiện.
Tuy nhiên, giai đoạn sau sáp nhập đang khiến việc triển khai gặp nhiều khó khăn. Bộ máy cơ sở thay đổi, kinh phí hạn chế, trong khi yêu cầu của một mô hình văn hóa tiêu biểu lại ngày càng cao. “Khoản kinh phí 20 triệu đồng hỗ trợ thực hiện mô hình chỉ là một phần. Để hoàn thiện một thiết chế văn hóa thực sự đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân, địa phương còn phải đầu tư cho cơ sở vật chất, tổ chức phong trào, xây dựng nguồn lực con người và duy trì hoạt động”, bà Trang nói.
Theo bà Trang, có những nơi phải đầu tư hàng trăm triệu đồng để hoàn thiện thiết chế văn hóa. Trong khi đó, ngân sách xã không đủ khả năng đáp ứng, nên phần lớn vẫn phải dựa vào sức dân…
Một mô hình được lựa chọn xây dựng mô hình văn hóa tiêu biểu cấp tỉnh không chỉ cần "đủ" tiêu chí mà còn phải toát lên tính nổi bật, có điểm nhấn và tạo được diện mạo khác biệt. Theo đó, ngoài các thiết chế phục vụ sinh hoạt cộng đồng, địa phương còn phải chú trọng các hạng mục dành cho người cao tuổi, hệ thống tuyên truyền trực quan, không gian sinh hoạt văn hóa và những công trình tạo dấu ấn riêng. Nếu chỉ hoàn thiện một cách hình thức mà không tạo được điểm nhấn, mô hình sẽ khó thể hiện được tính "tiêu biểu.
Đây cũng là bài toán khiến nhiều địa phương phải cân nhắc. Bởi muốn thay đổi diện mạo một khu dân cư, xây dựng hệ thống tuyên truyền trực quan, bổ sung thiết chế và tạo không gian văn hóa đồng bộ, nguồn kinh phí cần bỏ ra có thể lên tới hàng trăm triệu đồng. Trong khi đó, sau sáp nhập, chính quyền cơ sở đang phải giải quyết rất nhiều nhiệm vụ, nguồn lực dành cho văn hóa vì thế càng cần được tính toán.
Theo bà Nguyễn Thị Hoài An - chuyên viên Phòng Nghiệp vụ văn hóa - Trung tâm Văn hóa tỉnh: “Với mô hình phòng, chống bạo lực gia đình gắn với tuyên truyền, giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình, yêu cầu cũng không dừng ở việc dựng một bảng tuyên truyền hay tổ chức một vài buổi sinh hoạt. Các địa phương phải đa dạng hóa hình thức tuyên truyền về hôn nhân, tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, ứng xử trong gia đình, kỹ năng bảo vệ và hỗ trợ người bị bạo lực gia đình, phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý hành vi bạo lực gia đình”.
Các hoạt động có thể được tổ chức dưới nhiều hình thức như nói chuyện chuyên đề, sinh hoạt theo chủ đề, hái hoa dân chủ; xây dựng chương trình văn nghệ, kịch tuyên truyền, tổ chức các cuộc thi về kiến thức, kỹ năng tổ chức đời sống gia đình; đồng thời lồng ghép nội dung phòng, chống bạo lực gia đình vào các hoạt động truyền thông khác của địa phương.
Bên cạnh đó, mô hình còn yêu cầu từ 90% trở lên thành viên hộ gia đình biết địa chỉ tin cậy cộng đồng, số điện thoại đường dây nóng quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình và được bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng về phòng, chống bạo lực gia đình. Địa phương cũng phải có Câu lạc bộ gia đình phát triển bền vững để tập hợp các gia đình tham gia sinh hoạt, chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức về đời sống gia đình.
Trong bối cảnh sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính, việc những mô hình đã được lựa chọn phải điều chỉnh, thậm chí xin rút, là điều cần được nhìn nhận thẳng thắn. Nếu không tháo gỡ được những vướng mắc về nhân sự, địa điểm, tiêu chí và nguồn lực, tâm lý e ngại đầu tư của cán bộ cơ sở có thể tiếp tục xuất hiện.
Văn hóa muốn bền vững không thể chỉ dựa vào những mô hình được dựng lên theo kế hoạch. Mô hình chỉ thực sự sống khi người dân thấy đó là không gian của mình, cán bộ cơ sở coi đó là việc của mình và địa phương có đủ nguồn lực để duy trì nó qua thời gian.
