Một nguyện vọng từ “hồ chứa nước” Cô Ba...
Sau khi đập phụ 1, đập phụ 3 (những hạng mục công trình thuộc Dự án Hồ thủy lợi Bản Mồng) hoàn thành, đoạn khe Cô Ba xuyên qua vùng trung tâm xã Châu Bình đang chuyển dần thành hồ chứa nước. Do nhiều nguyên nhân, hiện “hồ chứa nước” Cô Ba đang là vùng ô nhiễm, cần được quan tâm bảo vệ môi trường, đầu tư cải tạo…
Nội dung: Nhật Lân | Thiết kế: Hữu Quân • 17/05/2026
Theo lời kể của những người cao tuổi xã Châu Bình (Nghệ An), khe Cô Ba chạy xuyên qua vùng trung tâm xã gồm 2 nguồn nước chính: Từ con suối trong rừng tự nhiên trên vùng núi Thung Khạng, và từ thác khe Bàn - điểm du lịch sinh thái khá nổi tiếng gắn với các hoạt động văn hóa của cộng đồng nhân dân bản Kẻ Can. Về chiều dài, tính từ đầu nguồn 2 con suối đến điểm cuối - nơi giao hòa vào sông Hiếu - khe Cô Ba có chiều dài khoảng hơn 20km, xuyên qua 9 thôn, bản. Trong đó, đoạn cuối chảy qua các bản Đồng Phầu, Kẻ Tằm, Kẻ Móng, Kẻ Khoang là khu vực trung tâm của xã Châu Bình.
Khi dự án quốc gia hồ thủy lợi Bản Mồng được thực hiện, để vùng trung tâm xã Châu Bình không bị dâng ngập khi tích nước, các công trình kênh thông hồ, kênh tiêu, đập phụ số 1, đập phụ số 3 đã được thiết kế, đầu tư xây dựng. Năm 2025, khi đập phụ số 1 và kênh thông hồ hoàn thành, dòng chảy của khe Cô Ba bị chia tách làm đôi. Đoạn trên của khe Cô Ba gắn với 2 nguồn nước chính từ Thung Khạng và khe Bàn bị chắn lại bởi đập phụ số 1, theo kênh thông hồ chảy ra sông Hiếu. Đoạn khe Cô Ba còn lại, tính từ dưới đập phụ số 1 qua 4 bản Đồng Phầu, Kẻ Tằm, Kẻ Móng, Kẻ Khoang bị cô lập, rồi bị tách khỏi sông Hiếu bởi đập phụ số 3. Đoạn khe Cô Ba này được đấu nối với phần đầu kênh tiêu Châu Bình tại bản Kẻ Khoang, sau đó, qua các bản Kẻ Nậm, Quỳnh 1, 3/4, Quỳnh 2 để chảy xuống khu vực đập chính công trình hồ thủy lợi Bản Mồng, tại vùng Yên Hợp, xã Tam Hợp.
Điều người dân xã Châu Bình băn khoăn, chính ở đoạn khe Cô Ba đã bị cô lập. Đoạn khe này, dù được đấu nối với kênh tiêu Châu Bình nhưng thời gian qua có tình trạng nước dềnh cao. Thời điểm chúng tôi đến xã Châu Bình là trung tuần tháng 4/2026. Theo người dân “từ đầu năm đến nay, xã Châu Bình chưa có một giọt mưa”, nhưng đoạn khe Cô Ba với tình trạng nước dềnh đã mang hình hài một “hồ chứa nước”.
Từ cầu Cô Ba trên Quốc lộ 48 phóng tầm mắt về hướng Đông, thấy rõ “hồ chứa nước” trải dài từ trung tâm xã Châu Bình xuống đến khu vực nhà mồ cũ của đồng bào bản Kẻ Khoang. Còn đứng trên đập phụ số 3 hướng về trung tâm xã, “hồ chứa nước” Cô Ba dài tít tắp, đoạn rộng nhất lên đến vài trăm mét. Hiện tượng nước dềnh ở khe Cô Ba, cùng tình trạng ngập lụt năm 2025, khiến không ít người dân xã Châu Bình lo lắng tái diễn cảnh khổ trong mùa mưa bão năm nay. Mặt khác, “hồ chứa nước” Cô Ba đã, đang ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nước có màu đen kịt, ở nhiều vị trí đã phát tán mùi hôi.
Về tình trạng ô nhiễm môi trường trên khe Cô Ba khu vực trung tâm xã, theo nguyên Bí thư xã Châu Bình, ông Lê Văn Toan thì có nhiều nguyên nhân. Vì nước tù đọng, vì tác động từ dịch chuyển các nghĩa trang bản Kẻ Móng, Kẻ Khoang; vì lưu cữu nước sinh hoạt, chăn nuôi của các hộ dân… Nhưng đáng quan ngại nhất, là tình trạng xả thải bừa bãi các loại rác sinh hoạt.
Ông Toan cho biết, ở những năm trước, chính quyền xã Châu Bình đã tổ chức thu gom, chuyển rác sinh hoạt của người dân về bãi rác thải tập trung của huyện Quỳ Châu (cũ). Hoạt động này chỉ thực hiện cho khu vực trung tâm và dọc Quốc lộ 48 với tần suất mỗi tuần 1 lần. Còn các bản vùng xa, do chưa có hoạt động thu gom, xử lý nên nhân dân thường bỏ rác sinh hoạt ra khe Cô Ba. Trước đây, khe Cô Ba nối với sông Hiếu, vào mùa mưa lụt sẽ đẩy trôi, làm sạch. Nhưng nay đoạn khe Cô Ba bị cô lập chuyển thành một “hồ chứa nước”, người dân vẫn giữ thói quen cũ, nên rác thải qua thời gian tích tụ lại nhiều, dẫn đến ô nhiễm môi trường.
Phải có sự quan tâm đầu tư, cải tạo đoạn khe Cô Ba qua vùng trung tâm thành một hồ nước hữu ích…
Ông Lê Văn Toan - nguyên Bí thư xã Châu Bình
“Hiện nay, đáy khe Cô Ba ở khu vực trung tâm xã đến đập phụ số 3 thấp hơn khá nhiều so với đáy kênh tiêu Châu Bình nên không thể tiêu thoát nước triệt để. Vì vậy, việc đoạn khe này chuyển thành một hồ chứa nước ở trung tâm xã Châu Bình là điều không thể tránh khỏi. Thực tế này đòi hỏi cần tập trung cho công tác bảo vệ môi trường, đồng thời, phải có sự quan tâm đầu tư, cải tạo đoạn khe Cô Ba qua vùng trung tâm thành một hồ nước hữu ích…”, nguyên Bí thư xã Châu Bình Lê Văn Toan trao đổi.
Ở trận mưa bão các ngày 22 và 23/7/2025, khu vực trung tâm xã Châu Bình có tình trạng ngập lụt cục bộ tại bản Kẻ Khoang. Nguyên nhân được UBND xã Châu Bình xác định là do mưa lớn kéo dài kết hợp với các thủy điện xả lũ khiến lưu lượng nước tăng đột biến.
Mặt khác, do kênh tiêu Châu Bình bị xói lở, bồi lấp, giảm tiết diện dòng chảy; đoạn kênh tiêu qua bản Kẻ Khoang là lòng khe Cô Ba không được cải tạo, nhỏ hẹp và có cao độ cao hơn so với kênh tiêu qua các bản Kẻ Nâm, Quỳnh 1, Quỳnh 2. Vì vậy, gây ứ đọng nước tại khu vực đầu kênh, làm chậm quá trình tiêu thoát chung của cả tuyến.
Trước thực tế này, UBND xã Châu Bình đã kiến nghị các cơ quan liên quan khẩn trương kiểm tra, đánh giá lại toàn bộ hệ thống kênh tiêu, đặc biệt là đoạn qua bản Kẻ Khoang. Đồng thời, đề xuất cấp có thẩm quyền cho phép cải tạo, mở rộng hoặc đào mới đoạn kênh sử dụng khe cũ để tăng khả năng tiêu thoát; xem xét hạ thấp cao độ đoạn đầu kênh tiêu Châu Bình (qua bản Kẻ Khoang) để đảm bảo sự thông suốt toàn tuyến; có biện pháp khơi thông khẩn cấp tại các điểm kênh tiêu bị bồi lấp, xói lở nhằm giảm ngập úng cho người dân trong thời điểm cao điểm mưa bão.
Những thông tin ngập lụt ở bản Kẻ Khoang, cùng những đánh giá, đề xuất của UBND xã Châu Bình đã được phản ánh qua bài viết “Túi nước” Kẻ Khoang và vấn đề của kênh tiêu Châu Bình” trên ấn phẩm baonghean.vn ngày 31/7/2025.
Thời điểm này, trao đổi với P.V Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An, ông Nguyễn Xuân Sơn - Trưởng phòng Quản lý xây dựng công trình, Sở Nông nghiệp và Môi trường nhìn nhận, kênh tiêu Châu Bình sau nhiều năm thi công đã bị xuống cấp, bồi lắng, sạt lở. Vì vậy, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo tổ chức nạo vét, khơi thông dòng chảy. Mặt khác, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đã chỉ đạo đơn vị tư vấn đánh giá lại toàn tuyến kênh tiêu Châu Bình để thực hiện biện pháp chống sạt lở và chống ngập lụt.
Băn khoăn về “hồ chứa nước” Cô Ba, và trước nỗi lo của người dân xã Châu Bình, chúng tôi đã tìm hiểu để biết dự án điều chỉnh kênh tiêu Châu Bình với mục tiêu chống sạt lở, chống ngập lụt đang được Tổng Công ty 36 - TPCP triển khai thực hiện. Theo thiết kế được phê duyệt bởi Sở Nông nghiệp và Môi trường, dự án có quy mô xử lý giảm thiểu sạt lở kênh tiêu Châu Bình với chiều dài 1.106m, đảm bảo thoát lũ tần suất thiết kế 10% với lưu lượng 45,94 - 54,49m3/s; đồng thời, xử lý ngập đuôi kênh tiêu Châu Bình theo hình thức quản trị rủi ro theo phương án phòng, chống thiên tai ứng với mực nước lũ thiết kế 10% theo quy định hiện hành. Đoạn kênh tiêu 1.106m này tại địa bàn bản Kẻ Nâm và bản Quỳnh 1, nơi được kiểm tra xác định có tình trạng sạt lở nghiêm trọng, mất an toàn; kênh được xử lý cứng hóa bằng bê tông (750m kênh hở, 356m kênh hộp).
Theo ông Trần Đăng Khoa - cán bộ kỹ thuật Ban Quản lý dự án Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, việc đoạn khe Cô Ba qua vùng trung tâm xã Châu Bình hình thành “hồ chứa nước” là không thể tránh khỏi. Lý do vì đáy khe Cô Ba thấp trũng hơn nhiều so với bình diện chung của xã Châu Bình, và thấp hơn 1 - 1,5m so với cửa vào kênh tiêu Châu Bình. Về dự án điều chỉnh kênh tiêu Châu Bình để chống sạt lở và chống ngập lụt, hiện Tổng Công ty 36 - TPCP thi công đảm bảo chính xác theo thiết kế đã được các cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng Ban Quản lý dự án Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An cũng thường xuyên đôn đốc Tổng Công ty 36 - TPCP tập trung nguồn lực đẩy nhanh tiến độ thi công, đảm bảo an toàn chống lũ, đặc biệt giai đoạn có lũ Tiểu mãn (từ ngày 10 - 30/5/2026).
Khi công trình được hoàn thành, xã Châu Bình sẽ không còn tình trạng ngập lụt như các năm trước đây…
Ông Trần Đăng Khoa - cán bộ kỹ thuật Ban Quản lý dự án Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An
“Cuối tháng 4/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường có văn bản nhắc Tổng Công ty 36 - TPCP về tiến độ thực hiện dự án. Trong đó, lưu ý phải hoàn thành việc nạo vét và gia cố kênh tiêu đảm bảo tiêu thoát lũ trước ngày 10/5/2026; hoàn thành công trình trước ngày 15/8/2026. Cho đến nay, công trình đang được thực hiện đúng thiết kế, đảm bảo chất lượng và đúng tiến độ, đã hoàn thành được khoảng 45% khối lượng. Khi công trình được hoàn thành, xã Châu Bình sẽ không còn tình trạng ngập lụt như các năm trước đây…”, ông Trần Đăng Khoa trao đổi.
Theo Chủ tịch UBND xã Châu Bình, ông Lô Văn Thế, vấn đề ô nhiễm môi trường trên “hồ chứa nước” Cô Ba là thực trạng mà xã đang quan tâm giải quyết. Mới đây, UBND xã Châu Bình đã có văn bản đề nghị ban quản lý 9 thôn, bản trên địa bàn thực hiện thu gom rác thải tập trung, xây dựng bản ”Sáng - xanh - sạch - đẹp” theo Nghị quyết số 07/NQ-ĐU ngày 18/4/2026 của Đảng ủy xã đã đề ra. Về “hồ chứa nước” Cô Ba, UBND xã Châu Bình đã chỉ đạo cán bộ chuyên môn rà soát, đánh giá thực trạng, xây dựng phương án cải tạo để trở thành hồ chứa nước hữu ích, là công trình làm đẹp cảnh quan, môi trường sinh thái cho vùng trung tâm xã Châu Bình. “Sau khi bị cô lập, đoạn khe Cô Ba hình thành một hồ chứa nước. Nếu được cải tạo, đây sẽ là một cảnh quan đẹp của vùng trung tâm xã Châu Bình. Vì vậy, sau khi rà soát, xã Châu Bình sẽ có báo cáo, đề xuất cấp trên cho phép đầu tư, cải tạo khe Cô Ba…”, Chủ tịch UBND xã Châu Bình trao đổi.
Sau khi rà soát, xã Châu Bình sẽ có báo cáo, đề xuất cấp trên cho phép đầu tư, cải tạo khe Cô Ba…”
Ông Lô Văn Thế - Chủ tịch UBND xã Châu Bình
Về phía Ban Quản lý dự án Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, chúng tôi được trao đổi rằng, sau khi hoàn thành dự án điều chỉnh kênh tiêu Châu Bình, ban sẽ tập trung nạo vét, cải tạo đoạn khe Cô Ba đấu nối với kênh tiêu. Mặt khác, sẽ cùng với xã Châu Bình thu gom, xử lý các loại rác thải đang hiện hữu để làm sạch môi trường. Ban Quản lý dự án Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An cũng nhìn nhận, đoạn khe Cô Ba nếu được đầu tư cải tạo, sẽ trở thành một hồ nước hữu ích, có nhiều công năng và tạo cảnh quan cho khu vực trung tâm xã Châu Bình...
Như vậy, ý tưởng về một “hồ chứa nước” Cô Ba đã hình thành. Nghĩ rằng, đây thực sự là một ý tưởng tốt, giải quyết được những tồn tại hiện hữu trên khe Cô Ba, mặt khác, đem lại những điểm mới tích cực cho vùng đất chịu ảnh hưởng của dự án quốc gia hồ thủy lợi Bản Mồng. Để hy vọng, trong tương lai gần, xã Châu Bình sẽ có hồ sinh thái Cô Ba!
