Mỹ có dễ dàng tìm lối thoát khi xung đột với Iran kéo dài?

Theo AFP, chiến thắng chiến lược ban đầu của Mỹ khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei tử nạn, đã nhường chỗ cho một cuộc xung đột mà Washington không thể hoàn toàn kiểm soát, thu hẹp đáng kể các lựa chọn của Tổng thống Donald Trump.

Hai tuần kể từ khi cuộc không chiến nổ ra, Iran đang nắm trong tay nhiều lợi thế khi bóp nghẹt nguồn cung dầu mỏ toàn cầu và tấn công các đồng minh của Mỹ ở Trung Đông, bao gồm cả các quốc gia Vùng Vịnh vốn nhiều năm qua luôn xây dựng danh tiếng dựa trên sự ổn định về kinh tế và chính trị.

Giữa đống đổ nát còn đang bốc khói của một khu dân cư ở thủ đô Iran, ông Khamenei và hàng chục quan chức cấp cao khác đã thiệt mạng trong các cuộc không kích, vốn là kết quả của nhiều năm ròng rã do thám và lên kế hoạch.

Thế nhưng, những chiến lược "đánh rắn dập đầu" như vậy "chưa bao giờ phát huy hiệu quả" trong chiến tranh giữa các quốc gia, theo nhận định của giáo sư người Mỹ Robert Pape trong cuốn sách "Bombing to Win" (Tạm dịch: Oanh tạc để chiến thắng), một công trình nghiên cứu về các chiến dịch không kích quân sự.

Và bản thân Iran cũng thấu hiểu sâu sắc bài học lịch sử này.

"Chúng tôi đã có hai thập kỷ để nghiên cứu những thất bại của quân đội Mỹ ngay ở khu vực phía đông và phía tây đất nước", Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi phát biểu mới đây. "Chúng tôi đã đúc kết được những bài học thích đáng".

Chính phủ Iran nhanh chóng đưa một nhà lãnh tụ tối cao mới lên thay thế, trong khi hệ thống phòng thủ đã cho phép quân đội nước này triển khai trả đũa mà không bị lỡ nhịp.

Học thuyết quân sự này được phát triển vào năm 2005, sau khi Mỹ lật đổ Chính phủ ở Iraq và Afghanistan, theo chia sẻ của nhà nghiên cứu người Pháp Elie Tenenbaum thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Pháp (IFRI).

Hệ thống này được thiết kế nhằm giúp một bộ chỉ huy quân sự phi tập trung tránh được sự sụp đổ khi đánh mất đội ngũ lãnh đạo cấp cao. Ông Ali Vaez, Giám đốc Dự án Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG) nhận định: Điều đó cho phép Tehran triển khai "chiến lược 3 phần". Thứ nhất, đảm bảo sự sống còn. Thứ hai, duy trì đủ năng lực trả đũa để có thể bám trụ trong cuộc chiến. Và thứ ba là kéo dài cuộc xung đột để có thể kết thúc nó theo các điều kiện của mình".

Tất cả những diễn biến này báo hiệu những rắc rối lớn cho ông Trump khi cuộc chiến lôi kéo cả các đồng minh của Mỹ vào vòng xoáy và đẩy chi phí sinh hoạt tăng vọt ở cả trong lẫn ngoài nước.

Hậu quả lên toàn cầu

Với kho tên lửa và nguồn cung khổng lồ các loại máy bay không người lái giá rẻ, Iran đã tấn công một bến du thuyền ở Dubai và các tàu chở dầu trên biển, mở rộng chiến tranh sang các đồng minh của Mỹ ở Vùng Vịnh, Thổ Nhĩ Kỳ, Síp và nhiều khu vực khác.

Trong khi đó tại Liban, nhóm vũ trang Hezbollah đang nã tên lửa qua lại với Israel. Các lực lượng Iran cũng gần như đã phong tỏa eo biển Hormuz – huyết mạch quan trọng vốn tiếp nhận tới 1/5 lưu lượng giao thương dầu thô toàn cầu.

Giá xăng dầu đã tăng vọt hoặc gây ra tình trạng phân phối theo định mức ở hàng loạt quốc gia, từ Mỹ cho đến Bangladesh hay Nigeria.

Giao thông hàng không bị đình trệ và người nước ngoài đang tháo chạy khỏi Vùng Vịnh – nơi hình ảnh về một bến đỗ ổn định, thân thiện với doanh nghiệp vừa bị giáng một đòn nặng nề.

Các quốc gia nhập khẩu dầu trên toàn thế giới đã phải giải phóng khoảng 400 triệu thùng dầu từ các kho dự trữ nhiên liệu chiến lược, mặc dù động thái này hầu như không xoa dịu được tình hình.

"Chúng tôi biết rằng biến cố này sẽ mở ra một chiếc hộp Pandora đầy hỗn loạn" - nhà phân tích người Saudi Arabia Aziz Alghashian thuộc Diễn đàn Quốc tế Vùng Vịnh chia sẻ. Ông cũng cho biết đang có sự "tức giận" dâng cao trong khối các quốc gia Vùng Vịnh, những nước vốn đã "đầu tư rất nhiều" vào mặt trận ngoại giao với Iran.

Sự tự tin thái quá?

Hệ lụy trên quy mô toàn cầu đã dấy lên những hoài nghi về chiến lược của Washington.

Tổng thống Trump đã kêu gọi Iran "đầu hàng vô điều kiện", trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth khẳng định các mục tiêu của chiến dịch là "cực kỳ tập trung", ngay cả khi chính quyền Washington đang lảng tránh các câu hỏi về những mục tiêu chiến tranh đang thay đổi và thiếu rõ ràng.

Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel cho rằng: "Có một sự khác biệt hoàn toàn giữa ưu thế tác chiến mà chúng ta có trước Iran; chúng ta biết họ đang ở đâu và có thể tấn công họ ở đâu, với sự thấu hiểu mang tầm chiến lược về Iran".

Jonathan Paquin, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Laval (Canada), trả lời AFP: "Chính quyền Mỹ rõ ràng đã quá tự phụ khi tin rằng họ đang nắm trong tay mọi quân bài".

Tuy nhiên, có những lý do để Washington tự cho phép mình có được sự tự tin đó. Giáo sư Paquin lưu ý, vào đầu năm nay, một chiến dịch chớp nhoáng của Mỹ đã diễn ra tại Venezuela.

Trong khi đó, chính phủ Iran vốn dĩ đang phải chật vật xoay sở trước các lệnh trừng phạt của Mỹ, đồng thời bị lung lay bởi các cuộc biểu tình lớn vào tháng 12/2025 và tháng 1/2026.

Bầu cử Mỹ và làn sóng đào ngũ tại Iran?

Tuy nhiên trong ngắn hạn, Tehran vẫn còn vô số huyệt đạo có thể tấn công thông qua các mối đe dọa về dầu mỏ và hàng hải. Một trong số đó là qua lực lượng Houthi ở Yemen – những người trước đó đã từng làm gián đoạn tuyến hàng hải qua Biển Đỏ bằng các cuộc tấn công tên lửa của riêng mình.

Chuyên gia Vaez bình luận, Iran đang bắt "nền kinh tế toàn cầu làm con tin" như một phương cách để "gây áp lực lên ông Trump" .

Trong suốt quá trình đó, hàng loạt tên lửa Iran nã vào các nước đồng minh đang vắt kiệt hệ thống đánh chặn của Mỹ, bao gồm cả các tổ hợp Patriot và THAAD vô cùng đắt đỏ.

Ở mặt trận quốc nội, ông Trump – người đã ra lệnh tiến hành các cuộc không kích bất ngờ mà không màng tới việc tìm kiếm sự ủng hộ của công chúng cho một cuộc chiến, đang phải đối mặt với các cuộc bầu cử Quốc hội sắp tới.

Khi những cử tri nhạy cảm với vật giá chuẩn bị bước tới thùng phiếu, "chắc chắn các hạ nghị sĩ và thượng nghị sĩ Đảng Cộng hòa sẽ gọi điện cho Nhà Trắng để cảnh báo rằng, họ có nguy cơ mất ghế tại chính khu vực bầu cử của mình", Giáo sư Paquin phân tích.

Dĩ nhiên, nói vậy không có nghĩa là Iran không có những rắc rối dài hạn của riêng mình, khi họ đang phải gánh chịu những biến động chính trị, quân sự và kinh tế từ cuộc chiến.

Nhà nghiên cứu Clement Therme của IFRI cho hay: "Tôi nghĩ kịch bản có khả năng xảy ra nhất là một chính quyền vẫn bấu víu duy trì bộ máy an ninh của mình, nhưng lại vô phương trong việc thực hiện các chức năng cốt lõi như thu ngân sách hay xuất khẩu dầu mỏ. Ngay trong tháng này, họ đã phải chật vật để trả lương cho công chức”. Ông Therme cho biết thêm, ngay cả việc đảm bảo lòng trung thành của các lực lượng an ninh cũng không có gì chắc chắn. Ông cho biết thêm, đã có những vụ đào ngũ đáng chú ý của lực lượng cảnh sát trong các cuộc trấn áp dòng người biểu tình hồi tháng 1.

Không có lối thoát?

Đứng trước tình thế không có lối thoát dễ dàng, Tổng thống Trump nhiều khả năng sẽ "điều chỉnh lại định nghĩa về chiến thắng, gác lại viễn cảnh bắt đối phương đầu hàng hoặc thay đổi chế độ", và thay vào đó tuyên bố rằng người dân Iran nên tự mình đứng lên, Giáo sư Paquin dự đoán.

Nhưng trong khi ông Trump có thể muốn rời đi và tự hào về thành tích hạ gục Khamenei cũng như làm suy yếu quân đội Iran, "Tehran có thể sẽ không để cho ông ấy một lối thoát dễ dàng như vậy", Nate Swanson thuộc Hội đồng Đại Tây Dương nhận định.

Những lựa chọn còn lại dường như ngày một khốc liệt hơn.

Iran có thể tiếp tục các hành động thù địch ngay cả sau khi Mỹ đã hạ vũ khí.

Hoặc, ông Trump sẽ phải "chơi tất tay. Chúng ta sẽ triển khai một lực lượng bộ binh nhất định", bất kể là cho các chiến dịch đặc nhiệm hay tham chiến dài hạn.

Khả năng cuối cùng, và cũng là điều mà giới chuyên gia lo ngại nhất – đó là cuộc chiến sẽ bị biến thành “một cuộc xung đột sắc tộc", trong đó Washington và Israel sẽ trang bị vũ khí cho các nhóm đối lập tại Iran.

Nhưng ở hiện tại, mưa tên lửa vẫn tiếp tục trút xuống, ngay bên trong lãnh thổ Iran và đang ngày càng lan rộng ra xa hơn.