Mỹ phong tỏa Hormuz: 3 cơ sở và ranh giới với thực tế

Mỹ phong tỏa Hormuz: Ranh giới giữa tuyên bố và thực tế

Tổng thống Donald Trump đưa ra cảnh báo Hải quân Mỹ sẽ "bắt đầu quá trình phong tỏa mọi tàu thuyền cố gắng tiến vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz". Tuy nhiên, theo Politico, hành động thực tế này lại bị chi phối bởi những quy tắc chiến tranh hải quân đã tồn tại hàng thế kỷ.

Tuyên bố hôm 12/4 của ông chủ Nhà Trắng từng kêu gọi đình chỉ mọi hoạt động giao thông hàng hải. Điều này lập tức làm dấy lên lo ngại về nguy cơ đụng độ với các cường quốc khác có tàu thuyền trong khu vực, điển hình như Trung Quốc. Dù vậy, trên thực tế, Hải quân Mỹ đang áp đặt một lệnh phong tỏa có giới hạn hơn nhiều. Động thái này cho thấy họ đang tuân thủ nghiêm ngặt luật chiến tranh hàng hải.

Bản chất của lệnh phong tỏa

Theo Politico, về bản chất, phong tỏa là một hành động chiến tranh nhằm vào một quốc gia khác. Mục tiêu của nó là chặn đứng giao thương thương mại ra vào các cảng bị nhắm tới.

Giáo sư Wolff Heintschel von Heinegg, một chuyên gia về luật phong tỏa hàng hải tại Đại học Châu Âu Viadrina (Frankfurt, Đức), nhận định: "Phong tỏa giống như việc vạch ra một ranh giới. Tàu thuyền được thông báo không được vượt qua ranh giới đó, dù là từ bên trong ra hay từ bên ngoài vào".

Phillip Drew, cựu cố vấn pháp lý của Hải quân Canada, giải thích thêm: "Không tàu nào được phép vào, không tàu nào được phép ra, bất kể chúng mang quốc tịch gì".

Nếu các tàu vi phạm lệnh phong tỏa, điều đó không đồng nghĩa với việc chúng sẽ bị đánh chìm. Theo chuyên gia von Heinegg, việc đánh chìm chỉ xảy ra, nếu con tàu chống trả lệnh đánh chặn và đây luôn là biện pháp cuối cùng. Tuy nhiên, "con tàu có thể bị bắt giữ, và lực lượng phong tỏa sẽ nắm quyền kiểm soát nó".

Bối cảnh căng thẳng tại Eo biển Hormuz

Hành động của Mỹ diễn ra sau khi các cuộc đàm phán hòa bình với Iran vào cuối tuần qua đi vào ngõ cụt. Trong đó, việc mở cửa lại eo biển Hormuz được cho là điểm bất đồng then chốt nhất.

Để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, Iran đã đóng cửa eo biển đối với hầu hết tàu, thuyền. Hệ quả là hàng trăm tàu, thuyền đang bị mắc kẹt tại Vùng Vịnh.

Mặc dù Tổng thống Trump từng kêu gọi Hải quân Mỹ "tìm kiếm và ngăn chặn mọi tàu, thuyền trên vùng biển quốc tế đã trả phí cho Iran", thực tế chiến dịch của Mỹ lại thu hẹp hơn nhiều.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (Centcom) làm rõ trong thông báo chính thức: "Lệnh phong tỏa sẽ được thực thi một cách không thiên vị đối với tàu, thuyền của mọi quốc gia tiến vào, hoặc rời khỏi các cảng và khu vực ven biển của Iran".

Sự rạch ròi này đã được minh chứng rõ ràng vào ngày 14/4. Một tàu chở dầu thuộc sở hữu của Trung Quốc mang tên Rich Starry đã đi qua eo biển Hormuz, sau khi rời Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), mà không bị Hải quân Mỹ đánh chặn.

Bắc Kinh, nhà nhập khẩu dầu thô khổng lồ từ Vùng Vịnh, đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ việc Mỹ phong tỏa Iran, gọi đây là hành động "nguy hiểm và vô trách nhiệm".

Vào tối 15/4, Centcom cho biết, không có tàu nào vượt qua được vòng vây để hướng tới hoặc rời khỏi các cảng của Iran kể từ 13/4. Lực lượng này xác nhận đã buộc 10 tàu, thuyền phải quay đầu.

Chiến dịch này của Mỹ nhằm mục đích gia tăng áp lực tối đa lên Chính phủ Iran, trong bối cảnh Tehran kiên quyết từ chối các điều kiện kết thúc chiến tranh của ông Trump. Tuy nhiên, hoạt động này đi kèm với những rủi ro không nhỏ. Việc đánh chặn tàu, thuyền có thể thổi bùng căng thẳng ngoại giao với các quốc gia khác, đồng thời, đặt các chiến hạm Mỹ, trước nguy cơ bị lực lượng Iran phản công.

3 cơ sở để Mỹ phong tỏa Hormuz

Politico cho rằng, để một vòng vây hải quân có giá trị pháp lý vững chắc, Mỹ bắt buộc phải đáp ứng 3 bài kiểm tra của luật quốc tế:

Đưa ra tuyên bố chính thức

Một lệnh phong tỏa phải được công bố minh bạch. Mỹ đã thực hiện đúng quy trình này.

Các quốc gia và lực lượng tham gia hoạt động trên biển phải được thông báo rõ ràng về khu vực áp dụng và thời gian bắt đầu. Centcom cho biết, các thông báo đã được phát đi trên Kênh 16 - tần số vô tuyến hàng hải quốc tế trực 24/7 dành cho các cuộc gọi cứu nạn và an toàn. Việc này nhằm đảm bảo các tàu, thuyền có đủ thời gian dời đi trước khi lệnh phong tỏa chính thức có hiệu lực.

Có hiệu lực thực tế

Phillip Drew, cựu cố vấn pháp lý của Hải quân Canada cho rằng: "Không thể chỉ tuyên bố rằng mình đang phong tỏa, rồi sau đó không điều động bất kỳ lực lượng nào".

Giáo sư Von Heinegg giải thích thêm: "Tính hiệu lực có nghĩa là, trên thực tế, lực lượng phong tỏa phải đủ khả năng ngăn chặn các tàu vượt qua ranh giới". Ông lưu ý rằng, điều này không đòi hỏi hải quân phải bắt được 100% mọi con tàu. Tuy nhiên, phải tồn tại một xác suất thực tế là những tàu cố tình phá vỡ vòng vây chắc chắn sẽ bị đánh chặn.

Politico cho biết, hiện tại, có hơn 1 chục tàu chiến của Mỹ đang hiện diện trong khu vực. Lực lượng này bao gồm các tàu chở đơn vị Thủy quân lục chiến được huấn luyện chuyên nghiệp để tiến hành các chiến dịch đổ bộ lên tàu đối phương.

Áp dụng công bằng

Lệnh phong tỏa không được phép có ngoại lệ. Andrew Clapham - Giáo sư luật quốc tế tại Viện Sau đại học Geneva khẳng định: "Nó phải được thực hiện mà không có sự phân biệt đối xử. Chừng nào họ còn chặn mọi con tàu, họ không thể nói: 'Nếu bạn đến từ Trung Quốc, bạn có thể đi qua, nhưng những người khác thì không'".

Dù Hải quân Mỹ tuyên bố chỉ ngăn chặn các tàu đi từ các cảng của Iran, giới chuyên gia cho rằng, Washington vẫn có cơ sở pháp lý để giữ các tàu nộp phí cho Tehran. Nhận định này được đưa ra bởi James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế tại Đại học Chiến tranh Hải quân Mỹ kiêm giáo sư thỉnh giảng tại Trường Luật Harvard.

Politico cho biết, Luật Hàng hải quốc tế nghiêm cấm các quốc gia thu phí đối với tàu, thuyền đi qua các eo biển được sử dụng cho mục đích hàng hải quốc tế.