Na Hứm, một miền dược liệu...
Thuộc xã biên giới Thông Thụ, nép dưới một thung lũng xanh cách xa Quốc lộ 48A đến 6km, cụm dân cư Na Hứm dù mới “khai sinh” 15 năm nhưng đang nổi lên như là ngọn cờ đầu vùng đất Quế trong phát triển cây dược liệu dưới tán rừng...
.png)
Nhật Lân - Võ Hải | Trình bày: Hữu Quân • 25/10/2026
Thuộc xã biên giới Thông Thụ, nép dưới một thung lũng xanh cách xa Quốc lộ 48A đến 6 km, cụm dân cư Na Hứm dù mới “khai sinh” 15 năm nhưng đang nổi lên như là ngọn cờ đầu vùng đất Quế trong phát triển cây dược liệu dưới tán rừng...
Tôi biết đến Na Hứm - một trong những điểm tái định cư người dân xã Thông Thụ, huyện Quế Phong (cũ) để xây dựng công trình thủy điện Hủa Na vào tháng 1/2022. Thời điểm ấy, những cán bộ Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt “khoe” rằng, sau khi thành công ươm tạo phục tráng giống quế Quỳ, họ đã chọn một số thôn, bản vùng đệm để hỗ trợ người dân thực hiện mô hình trồng giống cây quý này. Và Na Hứm chính là bản đã thực hiện rất hiệu quả. Vì tò mò, tôi đã lên đây để biết về hành trình “hồi sinh” quế Quỳ.
Để đến bản Na Hứm, từ ngã ba Phú Phương cứ thế theo Quốc lộ 48 ngược lên cửa khẩu Thông Thụ chừng hơn 30 km. Sau đó, rẽ phải và đi thêm 6 km sẽ gặp bản Na Hứm. Từ trên cao nhìn xuống, địa thế bản Na Hứm rất đẹp. Đấy là một bản làng của đồng bào Thái nằm gọn trong thung lũng, có núi đồi chập chùng vây quanh. Xuống đến bản, hai bên những tuyến đường giao thông đã được bê tông hóa là san sát những ngôi nhà sàn mái ngói. Từ đây nhìn lên những khoảnh đồi quanh bản, ngút ngàn xanh của cây quế Quỳ. Trưởng bản Na Hứm là Ngân Văn Tuấn, tuổi còn khá trẻ, đã chỉ vào những ngút ngàn xanh ấy mà hồ hởi: “Vùng trồng quế Quỳ cả đấy. Na Hứm giờ bén duyên với cây quế rồi…”.
Bản Na Hứm được thành lập năm 2012. Tại nơi ở cũ, người dân Na Hứm chưa từng trồng cây quế Quỳ. Về bản mới, khi tính đến trồng cây gì để có kinh tế, dân bản xem truyền hình, đọc báo mới biết đến cây quế Quỳ, là loại cây bản địa có giá trị, đem lại thu nhập cao. Thế rồi mọi người tìm kiếm, nhặt nhạnh những cây quế nhỏ để trồng, nhưng số lượng ít, chất lượng hạn chế, cây còi cọc, giá trị kinh tế không cao. Chỉ đến khoảng năm 2017, khi Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt sản xuất được cây giống quế Quỳ, dân bản Na Hứm mới được hỗ trợ, được hướng dẫn kỹ thuật để trồng với diện tích lớn. “Ban đầu, có khoảng 14 - 15 hộ được hỗ trợ cây giống, kỹ thuật để trồng. Theo từng năm, đến nay, đã có 40 hộ của bản được trồng quế với diện tích khoảng 60 ha. Những diện tích quế từ 3 - 5 năm tuổi đã cho thu nhập từ việc tỉa cành, khoảng 10 triệu đồng/ha/năm đấy…”, Trưởng bản, anh Ngân Văn Tuấn cho hay.
Thăm những khoảnh rừng quế Quỳ của người dân bản Na Hứm trồng trên vùng đồi ngay sau lưng bản, đã tạo nên một vành đai xanh rất dày, vừa che chắn cái nóng mùa Hè, cái lạnh mùa Đông, lại làm đẹp thêm cảnh quan xứ núi. Dù mới chỉ dăm năm tuổi nhưng cây quế Quỳ thật đẹp, thân đều tăm tắp, lớn bằng bắp vế người lớn, thẳng, vút cao đến chừng 5 - 6 m nâng đỡ những tầng lá xanh bóng, dài nhọn đặc trưng. Đứng giữa những tầng xanh, Trưởng bản Ngân Văn Tuấn nói: “Cây quế đang tạo dựng sinh kế lâu bền cho dân bản Na Hứm, nhất là những hộ nghèo, cận nghèo. Chỉ mong bản sẽ tiếp tục được hỗ trợ thêm cây giống, để tất cả người dân bản Na Hứm đều được trồng quế…”.
Ngày đầu tháng 10/2026, tôi được một cán bộ kể cho nghe rằng, ở xã Thông Thụ có nhiều câu chuyện phát triển kinh tế rất hay, nhất là việc người dân bản Huôi Đừa gắn bó với nghề trồng cây dược liệu dưới tán rừng, xem đó không chỉ là cây sinh kế mà còn là cây làm giàu. “Ở Huôi Đừa hình như nhà nào cũng có riêng những vườn quế, chè hoa vàng, bon bo. Họ trồng cây dược liệu dưới tán rừng với diện tích rất lớn. Mùa này, chè hoa vàng đang thì ra nụ...”, anh nói. Tôi đã nhắc việc ngược Thông Thụ thăm vườn quế Quỳ ở bản Na Hứm năm 2022. Anh cười lớn: “Chính là mình đang nói về Na Hứm. Sau khi sáp nhập thôn bản, Na Hứm là một cụm dân cư của bản Huôi Đừa. Nhưng Na Hứm giờ không chỉ có quế, mà còn trà hoa vàng, bon bo. Chè hoa vàng rất khó tính, nhưng nhiều gia đình đã có đến 1 - 2 ha...”.
Vì lẽ này, tôi đã trở lại bản Na Hứm sau 4 năm. 4 năm quả là một thời gian đủ dài để quang cảnh cụm bản tái định cư thủy điện Hủa Na có những thay đổi. Đặc biệt nhất và cũng dễ dàng nhận biết là bên phía ta luy âm của tuyến đường rẽ vào bản, dài khoảng 6 km tính từ Quốc lộ 48A, người dân đã tận dụng triệt để đất đai để trồng rất nhiều quế và bon bo. Còn bản Na Hứm vẫn nằm gọn trong thung lũng với bốn bề đồi núi chập chùng xanh thắm màu xanh cây quế Quỳ.
Đón chúng tôi, vẫn là Ngân Văn Tuấn trẻ trung sôi nổi ngày nào, nhưng nay anh được nhân dân tín nhiệm bầu chọn làm Trưởng bản Huôi Đừa. Anh Tuấn cho biết, bản Huôi Đừa có 191 hộ, 803 nhân khẩu. Tổng diện tích đất lâm nghiệp là 445,5 ha, trong đó, có 105,7 ha quế, 41,8 ha bon bo, 76,4 ha chè hoa vàng, 10 ha mét, 211,6 ha keo. “Na Hứm giờ là cụm dân cư bản Huôi Đừa. Hầu hết các diện tích quế cùng cây dược liệu dưới tán rừng như chè hoa vàng, bon bo đều tập trung ở Na Hứm...”, anh Ngân Văn Tuấn cho biết.
Cùng với Trưởng bản Ngân Văn Tuấn và 2 ông Lô Văn Sinh, Ngân Văn Thanh, chúng tôi đã ghé thăm những vườn chè hoa vàng, bon bo, những cánh rừng quế Quỳ của người dân bản Na Hứm. Quả có “mục sở thị” mới thấy việc ngợi khen những vườn chè hoa vàng, bon bo là không chút quá lời. Cây chè hoa vàng ở đây rất khỏe. Hầu hết đều cao trên 2 mét, có những cây cao đến 4 - 5 mét, nhiều cành, nhánh với những chiếc lá có 2 màu xanh tím đặc trưng. Mùa này, những cây chè hoa vàng ở bản Na Hứm sây nụ. Đầu các nhánh, xen giữa kẽ lá thường có từ 3 - 6 nụ hoa tròn, như những viên bi màu xanh. Đối với cây bon bo, được người dân bản Na Hứm trồng ở bất kỳ đâu có đất trống và có bóng mát. Dưới tán rừng, dưới những rặng cây trong vườn nhà, ven ao cá, ven khe đều có cây bon bo. Có lẽ thổ nhưỡng, khí hậu ở bản Na Hứm rất phù hợp với loài cây họ giong riềng này, nên khóm bon bo nào cũng đều rất bậm, nhiều chồi. Chính vì thế, dù cây bon bo đã qua mùa hái quả, nhưng không vì thế mà chúng mất đi sức sống...
Là người già uy tín của bản Huôi Đừa, ông Ngân Văn Thanh cho biết, ở cụm dân cư Na Hứm, người dân rất chủ động tạo sinh kế hộ gia đình. Hầu như gia đình nào cũng trồng lúa, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà; tận dụng đất ven khe đào ao thả cá, đặc biệt là học hỏi nhau trồng cây dược liệu dưới tán rừng, ven khe, ven bờ. Có những gia đình ở thời điểm này, nếu quy đổi tài sản từ vườn dược liệu dưới tán rừng, đã có tiền tỷ, thậm chí nhiều tỷ đồng. “Bình quân mỗi ha quế 5 - 6 năm tuổi, người ta sẵn sàng bỏ ra khoảng 350 triệu đồng để mua bao trọn gói. Ở bản Na Hứm, hộ gia đình có dăm ha quế là bình thường...”, ông Ngân Văn Thanh vui vẻ.
Xác nhận điều ông Ngân Văn Thanh trao đổi, ông Lô Văn Sinh cho biết, gia đình có 6 ha quế từ 6 - 11 năm tuổi, 2 ha chè hoa vàng và 1 ha cây bon bo. Riêng về 2 ha chè hoa vàng, mỗi năm cho hoa liên tục trong 3 tháng. Cứ 3 ngày gia đình ông Sinh thu hái một lượt được khoảng 20 kg hoa tươi. Sau khi thu hái, thì bán luôn cho thương lái với giá từ 80.000 - 150.000 đồng/kg theo từng loại. Tôi nhẩm tính, trong 3 tháng ông Sinh thu hái 30 lượt hoa chè hoa vàng, được khoảng 600 kg, sẽ thu về được gần 60 triệu đồng. Nói với ông Sinh: “Chỉ riêng chè hoa vàng, gia đình ông đã thu về một khoản rất khá, lại ổn định. Nếu tính thêm quế, bon bo nữa thì hẳn ông là hộ giàu của Huôi Đừa...”. Ông Lô Văn Sinh cười đáp: “Nhờ trồng dược liệu dưới tán rừng nên đã tạo được kinh tế ổn định cho gia đình”.
Ghé thăm nhà Trưởng bản Ngân Văn Tuấn, anh không giấu việc gia đình mình có 10 ha quế Quỳ, bên cạnh đó, còn có 2 ha chè hoa vàng và bon bo. Với sự năng động của người trẻ, anh Ngân Văn Tuấn tiên phong trong ứng dụng công nghệ, mua sắm thiết bị, máy móc chế biến sản phẩm dược liệu để giảm sức lao động cho người thân. Dù vậy, anh vẫn canh cánh nỗi trăn trở khi đầu ra của các sản phẩm thu được từ cây dược liệu hiện vẫn phải phụ thuộc vào thương lái, giá cả bấp bênh thiếu sự ổn định. Trưởng bản Ngân Văn Tuấn tâm tư: “Nếu tính chung toàn bản Huôi Đừa, vẫn còn nhiều diện tích đất lâm nghiệp người dân trồng cây keo. Cây keo ở đây do cung đường vận chuyển xa nên giá trị rất thấp, chưa trừ đi chi phí giống, công chăm sóc mà chỉ được 70 - 80 triệu đồng/ha. Nhưng vì đầu ra sản phẩm cây dược liệu còn thiếu ổn định nên một số người dân vẫn băn khoăn".
Tại rừng quế Quỳ ở bản Na Hứm, tôi có trao đổi với bà Nguyễn Thị Hoài - Chủ tịch UBND xã Thông Thụ về những gì nghe được từ cán bộ cơ sở cùng nhân dân nơi đây. Theo nữ Chủ tịch xã Thông Thụ, việc phát triển cây dược liệu dưới tán rừng là định hướng của tỉnh và của xã. Trong đó, quế Quỳ, chè hoa vàng, bon bo đã được xác định là những loại cây dược liệu chủ lực. Với thực tế ở bản Na Hứm, xã xem đây là mô hình điểm, để vận động nhân dân trên địa bàn học tập, tham gia trồng cây dược liệu nâng cao thu nhập. Trong tương lai gần, xã Thông Thụ sẽ nghiên cứu liên kết với các đơn vị, doanh nghiệp liên quan sản xuất chế biến kinh doanh dược liệu, thành lập các hợp tác xã... để giúp nhân dân phát triển các cây dược liệu dưới tán rừng. Bà Nguyễn Thị Hoài trao đổi: “Hiện nay, tỉnh đang xây dựng Nghị quyết về chế độ, chính sách phát triển cây dược liệu dưới tán rừng. Xã Thông Thụ mong muốn tỉnh sớm hoàn thành, ban hành Nghị quyết này, để các chính sách sớm đi vào cuộc sống...”.
Đúng như Chủ tịch UBND xã Thông Thụ Nguyễn Thị Hoài trao đổi, hiện nay, Tỉnh ủy đang chỉ đạo xây dựng Nghị quyết về chính sách phát triển dược liệu tỉnh Nghệ An từ năm 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045. Tại dự thảo Nghị quyết, có đề ra nhiều bộ giải pháp lớn, trong đó có giải pháp về hoàn thiện cơ chế, chính sách. Nghị quyết cũng xác định rất rõ, cần phát triển chuỗi giá trị, lấy doanh nghiệp làm hạt nhân, gắn sản xuất với thương hiệu và thị trường, mà cụ thể là: “Hình thành, củng cố chuỗi liên kết từ giống - vùng nguyên liệu - sản xuất, thu hái - sơ chế, chế biến - xây dựng sản phẩm - thương mại và tiêu thụ. Lấy doanh nghiệp làm hạt nhân, hợp tác xã làm cầu nối tổ chức sản xuất, người dân và cộng đồng là chủ thể tham gia, hưởng lợi...”.
Vì vậy, mong Nghị quyết phát triển dược liệu của tỉnh sớm được thông qua, và nhanh chóng hiện thực hóa các mục tiêu. Để thỏa nỗi mong chờ của những người trồng dược liệu dưới tán rừng, và để thúc đẩy các xã vùng cao của tỉnh, sẽ có thêm nhiều những Na Hứm mới...
Với những kết quả đạt được, chúng tôi cho rằng, Na Hứm đã có một bước phát triển rất tốt trong phát triển cây dược liệu dưới tán rừng, trở thành một điểm sáng không chỉ ở xã Thông Thụ mà trên địa bàn huyện Quế Phong (cũ). Từ Na Hứm, chúng tôi thấy cần nghiên cứu, mở rộng thêm những mô hình tương tự cho các thôn, bản vùng đệm Khu Bảo tồn thiên Pù Hoạt, để từ đó người dân có thêm sinh kế, gắn bó với công tác bảo vệ, phát triển rừng...”.
Ông Nguyễn Văn Sinh - Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
