Nghệ An đẩy mạnh sản xuất lúa tín chỉ carbon trong vụ hè thu

"Nhốt" khí tính tín chỉ

7 giờ sáng thứ 5 hàng tuần, khi cường độ bức xạ mặt trời bắt đầu tăng, chị Nguyễn Thị Hằng, chuyên viên Viện Khoa học Nông nghiệp Bắc Trung bộ lại mang ba lô chứa dụng cụ bắt đầu hành trình quan trắc định kỳ hàng tuần tại mô hình canh tác lúa giảm phát thải ở xã Minh Châu, tỉnh Nghệ An.

Khác với hoạt động canh tác thông thường, công cụ làm việc của chị có các hộp thu khí tĩnh bọc màng cách nhiệt phản quang, xi-lanh chuyên dụng, ống nghiệm chân không đã được khử trùng, và đồng hồ bấm giờ điện tử có độ chính xác cao. Nhiệt độ lúc này khá ổn định, đây là thời điểm lý tưởng để thu thập số liệu có giá trị trung bình ngày, tránh các sai số do biến động nhiệt độ gây ra.

Men theo bờ bao, chị Hằng di chuyển đến từng bể chứa khí để tiến hành lấy mẫu, lấy cả mẫu ở ruộng đối chứng. Sau khi đặt hộp thu khí tĩnh lên bể, chị cắm xi-lanh xuyên qua hộp khí, hút lượng khí nền ban đầu và bơm ngay vào ống nghiệm trước khi chuyển về phòng thí nghiệm phục vụ phân tích.

Hàng tuần vào khung giờ cố định như thế, chị Hằng lại đến các cánh đồng ở các xã có mô hình có đặt bể khí, lặp lại chuẩn xác thao tác rút mẫu. Việc tuân thủ nghiêm ngặt khung thời gian này giúp đo khí chuẩn hơn. Quy trình thu mẫu diễn ra khẩn trương trước khoảng 10 giờ trưa nhằm ngăn chặn hiệu ứng nhà kính cục bộ làm tăng nhiệt độ bên trong hộp gây sai số.

Song song với việc rút mẫu khí, chị Hằng tiến hành đo đạc và ghi nhận các thông số nền của môi trường vào nhật ký thực địa, ghi chép nhiệt độ, mực nước ruộng, theo dõi quá trình sinh trưởng của lúa. Thời điểm bây giờ lúa hè thu của Minh Châu đang đẻ nhánh mạnh, các bụi lúa nở to, cây khoẻ, bộ rễ vàng tươi.

Chị Hằng cho biết thêm: "Trong khi triển khai mô hình lúa tín chỉ, chúng tôi mong muốn bà con nông dân phối hợp, không tháo nước vào ruộng nhà mình khi chưa đến kỳ cần nước vào ruộng".

Sau 3 năm tham gia mô hình, nhiều hộ dân đã thấy rõ những thay đổi ngay trên chính thửa ruộng của mình. Ông Cao Xuân Thành nông dân xóm Tân Châu, xã Minh Châu chia sẻ: "Năm nay là năm thứ ba gia đình tham gia dự án carbon. Qua thực tế sản xuất, cây lúa phát triển đồng đều, sinh trưởng tốt. Vụ đông xuân vừa qua, năng suất đạt khoảng 76 tạ/ha".

Không chỉ riêng gia đình ông Thành, lúa giảm phát thải hiện đã được triển khai trên diện rộng tại xóm Tân Châu và bước đầu mang lại nhiều kết quả tích cực. Với tổng diện tích gieo cấy khoảng 70 ha, xóm đã duy trì mô hình tưới ướt - khô xen kẽ suốt ba năm qua và mang đến hiệu quả tích cực.

Theo đó, việc điều tiết nước chủ động giúp khi cần có thể cấp nước, khi cần có thể để ruộng khô, tạo điều kiện cho bộ rễ lúa phát triển ăn sâu, cây cứng khỏe, giảm sâu bệnh và nâng cao năng suất.

Ông Nguyễn Văn Phương (xóm trưởng xóm Tân Châu, xã Minh Châu) cho biết, đối với vụ đông xuân vừa qua, theo đánh giá chung, năng suất lúa bình quân của xóm Tân Châu đạt khoảng 76tạ/ha. Hằng năm, bà con nhân dân xóm Tân Châu đều được tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật tưới ướt - khô xen kẽ cũng như những lợi ích mà chương trình mang lại.

"Mô hình không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất nông nghiệp mà còn tiết kiệm nước tưới, giúp cây lúa sinh trưởng, phát triển tốt. Đây là mô hình cần được tiếp tục nhân rộng", xóm trưởng xóm Tân Châu chia sẻ.

Theo Viện Khoa học Kỹ thuật Bắc Trung Bộ, việc lấy mẫu khí trên các ô thí nghiệm được đơn vị phối hợp với địa phương triển khai định kỳ hằng tuần nhằm phục vụ công tác nghiên cứu. Sau khoảng 7 ngày kể từ thời điểm cấy lúa, cán bộ kỹ thuật sẽ tiến hành thu mẫu tại các ô thí nghiệm và chuyển về phòng thí nghiệm để phân tích, đánh giá lượng phát thải trong từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa.

Trong suốt quá trình triển khai, Viện cũng mong muốn bà con nông dân phối hợp chặt chẽ với đơn vị thực hiện. Khi cán bộ địa phương đã điều tiết nước theo đúng quy trình kỹ thuật, người dân không tự ý đưa nước vào ruộng trước thời điểm quy định nhằm bảo đảm tính chính xác của kết quả nghiên cứu cũng như hiệu quả của mô hình.

Mở rộng diện tích
Không chỉ các hộ dân trực tiếp tham gia, các hợp tác xã cũng ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực sau nhiều vụ sản xuất. Ông Đào Xuân Tú (Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Diễn Nguyên) thông tin, HTX đã tham gia chương trình sản xuất lúa giảm phát thải của tỉnh 6 vụ liên tiếp. Năm 2025, HTX đăng ký thực hiện trên 250 ha, đến năm 2026 nâng lên 350 ha. Sau nhiều vụ tham gia chương trình, những thay đổi trên đồng ruộng ngày càng rõ nét. Cây lúa sinh trưởng tốt, đẻ nhánh khỏe, thân cứng, bộ rễ phát triển mạnh. Lượng nước tưới và chi phí phân bón đều giảm, trong khi năng suất vẫn được duy trì ở mức cao.

Kỹ sư Nguyễn Văn An, Viện Khoa học kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung bộ cho biết: Trồng lúa giảm phát thải giúp giảm phát thải khí nhà kính so với canh tác lúa ngập truyền thống với mức 50%, góp phần quan trọng bảo vệ môi trường và là cơ hội giúp nông dân tiến tới tăng thêm thu nhập. Vụ Hè thu này triển khai trên 27.000 ha giảm phát thải ở Nghệ An. Năng suất lúa đông xuân bình quân đạt 65 tạ/ ha. Xã Hưng Nguyên, Hùng Châu, Quảng Châu, Nam Đàn... đều ghi nhận kết quả tích cực từ lúa giảm phát thải.

Sự đồng thuận của bà con nông dân ngày càng lớn hơn khi những hiệu quả của mô hình được kiểm chứng qua thực tế. Việc điều tiết nước cũng được bộ phận thủy nông cùng ban cán sự xóm đảm nhận theo đúng quy trình, giúp người dân không còn phải thường xuyên ra đồng để theo dõi, quản lý nước như trước", ông Đào Xuân Tú nói.

Biến đổi khí hậu đang đặt ra nhiều thách thức đối với sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là ngành trồng lúa - lĩnh vực phát thải lượng lớn khí mê-tan. Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng cấp thiết, dự án “Tưới ướt khô xen kẽ - Giải pháp giảm phát thải khí nhà kính trong canh tác lúa bền vững tại Nghệ An” đang từng bước khẳng định hiệu quả. Không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính, mô hình còn mang lại lợi ích rõ rệt về kinh tế, môi trường và tạo chuyển biến trong tập quán canh tác của người dân.

Sau 4 vụ triển khai, quy mô của dự án liên tục được mở rộng. Nếu như vụ xuân năm 2024, mô hình mới được thực hiện tại 29 xã với diện tích gần 5.714 ha thì đến vụ hè thu cùng năm đã tăng gần gấp đôi, đạt 11.152 ha tại 57 xã. Sang vụ xuân năm 2025, diện tích tiếp tục mở rộng lên 24.029 ha.

Chỉ sau một năm triển khai, diện tích áp dụng đã tăng hơn bốn lần so với thời điểm ban đầu. Những con số này không chỉ phản ánh hiệu quả thực tế của mô hình mà còn cho thấy sự đồng thuận, hưởng ứng mạnh mẽ từ chính quyền địa phương, các hợp tác xã và đông đảo bà con nông dân. Đây cũng là cơ sở quan trọng để mô hình tiếp tục được nhân rộng trên địa bàn toàn tỉnh trong thời gian tới.

Hiệu quả của phương pháp tưới ướt - khô xen kẽ không chỉ thể hiện qua những con số về diện tích mà còn được ghi nhận ngay trên từng cánh đồng. Nhờ đất được luân phiên giữa các giai đoạn khô và ướt, bộ rễ lúa phát triển khỏe, ăn sâu hơn, thân cây cứng cáp, khả năng đẻ nhánh tốt, giảm nhánh vô hiệu và tăng khả năng chống đổ ngã so với phương pháp tưới ướt truyền thống.

Môi trường đồng ruộng thông thoáng hơn cũng giúp hạn chế đáng kể sự phát sinh của nhiều đối tượng sâu bệnh hại như sâu cuốn lá nhỏ, sâu đục thân, bệnh đạo ôn hay bạc lá, qua đó giảm áp lực sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Bên cạnh đó, hoạt động của các sinh vật có ích trong đất được cải thiện, mật độ ốc bươu vàng giảm, góp phần hình thành hệ sinh thái đồng ruộng cân bằng, bền vững và thân thiện hơn với môi trường.