Nghệ An phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch

Sức sống từ các lớp tập huấn

Những ngày cuối tháng 8/2025, khuôn viên Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An luôn rộn rã tiếng trống, tiếng chiêng và tiếng hò reo của người dân tộc Thổ đến từ các xã thuộc địa bàn các huyện Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ cũ. Hơn 50 học viên ở nhiều độ tuổi tham gia lớp tập huấn nghệ thuật trình diễn dân gian, một trong những hoạt động trọng tâm của năm nhằm phục hồi sinh hoạt cộng đồng và bồi dưỡng lực lượng kế cận. Không khí chăm chú luyện tập của các nghệ nhân lớn tuổi xen lẫn sự hào hứng của những bạn trẻ khiến lớp học trở thành một không gian văn hóa đặc biệt, nơi ký ức, tri thức và các giá trị cổ truyền được trao truyền trực tiếp.

Chị Trương Thị Anh - thành viên Câu lạc bộ Dân ca dân tộc Thổ xóm Đột Vả, xã Tam Hợp chia sẻ, chị rất xúc động khi được học lại những điệu múa, lời hát của dân tộc mình, cảm thấy rất ý nghĩa và càng thêm yêu gia đình, quê hương, yêu những giá trị văn hóa truyền thống.

Bà Quách Thị Cường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch đánh giá rằng, sự tích cực của học viên là tín hiệu đáng mừng và cho biết nhiều động tác, nhiều câu hát tưởng như đã bị lãng quên nhưng qua lớp học đã được phục hồi đầy đủ và chính xác hơn. Đây không chỉ là nỗ lực kỹ thuật mà còn thể hiện sự trân quý của cộng đồng đối với di sản mà cha ông để lại. Điều này mở ra triển vọng để các làn điệu, tiết mục của người Thổ được đưa vào các tour du lịch văn hóa, góp phần tạo nên điểm nhấn riêng cho vùng miền núi Nghệ An.

Sau lớp học dành cho cộng đồng người Thổ, từ ngày 17-19/9, bản Văng Môn thuộc xã Nga My lại trở thành điểm đến của các giảng viên và nghệ nhân trong chương trình tập huấn bảo tồn văn hóa phi vật thể cho đồng bào Ơ Đu. Với đặc thù là một trong những dân tộc ít người nhất Nghệ An, văn hóa Ơ Đu từ lâu đứng trước nguy cơ mai một. Lớp tập huấn thu hút gần 70 học viên, trong đó nhiều cụ già đã ngoài 60 tuổi vẫn cố gắng tham gia đầy đủ. Những điệu hát cổ, cách chơi nhạc cụ, phong tục trong lễ cưới, lễ cúng bản và các tri thức dân gian được truyền dạy một cách bài bản, đầy tâm huyết.

Ông Trần Mạnh Hùng - Phó Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc cho rằng, lớp tập huấn không chỉ giúp khôi phục thực hành văn hóa mà còn giúp bà con làm chủ phương pháp bảo tồn. Mỗi học viên được hướng dẫn cách ghi chép, quay phim và lưu trữ tư liệu để có thể tự tiếp tục công việc này khi lớp học kết thúc. Cộng đồng phải là chủ thể của bảo tồn thì mới có thể gìn giữ được giá trị lâu dài.

Bên cạnh đó, hằng năm, vào các dịp nghiệm thu các mô hình văn hóa cấp tỉnh, các câu lạc bộ văn nghệ dân tộc thiểu số ở các địa phương vùng cao cũng được Trung tâm Văn hóa tỉnh tổ chức hướng dẫn kỹ năng biên tập chương trình, chỉnh lý tiết mục, luyện tập trống chiêng và dân vũ.

Chị Lữ Thị Ánh Tuyết - Chủ nhiệm Câu lạc bộ dân ca bản Bộng xã Thanh Bình Thọ cho biết, mỗi lần có đoàn tập huấn về bản, bà con đều tập trung rất đông. Nhiều thanh niên trước đây ít tham gia các hoạt động cộng đồng nay tỏ ra hứng thú hơn khi được trực tiếp học hỏi từ nghệ nhân và cán bộ chuyên môn.

Từ các lớp học của người Thổ, Thái đến các buổi truyền dạy văn hóa Ơ Đu cho thấy sức sống văn hóa đang chuyển động mạnh mẽ ở nhiều vùng núi Nghệ An. Đây cũng là nền tảng quan trọng giúp địa phương phát triển các sản phẩm du lịch cộng đồng giữ trọn bản sắc nhưng vẫn đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách.

Tháo gỡ khó khăn để phát huy hiệu quả

Thực hiện Dự án 6 "Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch" thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021- 2025, Nghệ An đặt mục tiêu bảo tồn bền vững các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời khai thác một cách hài hòa cho phát triển du lịch.

Cùng với đó, ngành Văn hóa và Thể thao còn chủ trì nhiều hoạt động lễ hội và sự kiện văn hóa quy mô lớn như Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam, Đêm hội "Sắc Xuân miền Tây", tổ chức các đoàn nghệ thuật tham gia Ngày hội Văn hóa dân tộc do Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức. Nhiều địa phương miền núi cũng triển khai mô hình ngày văn hóa bản làng, tổ chức các hoạt động tái hiện sinh hoạt truyền thống như dệt thổ cẩm, giã gạo, chế tác nhạc cụ, biểu diễn dân ca, dân vũ… Việc tổ chức tại không gian sống của bà con giúp du khách có trải nghiệm chân thực hơn, đồng thời, tạo cơ hội để người dân nhận thức rõ giá trị văn hóa của chính mình.

Tuy nhiên, theo đánh giá của Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch, quá trình thực hiện các đề án và chương trình vẫn còn đối mặt nhiều khó khăn. Một số cấp ủy và chính quyền địa phương chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của văn hóa đối với phát triển kinh tế - xã hội nên việc lãnh đạo, chỉ đạo và đầu tư nguồn lực còn hạn chế. Kinh phí của tỉnh dành cho bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tiễn; nhiều nhà văn hóa thôn, bản xuống cấp, trang thiết bị thiếu thốn; các mô hình bảo tồn văn hóa còn mang nặng tính tự phát, thiếu chiều sâu và chưa tạo được sản phẩm đặc trưng đủ sức hấp dẫn để gắn với du lịch.

Những khó khăn này càng bộc lộ rõ hơn khi từ ngày 1/7/2025, Nghệ An không còn tổ chức chính quyền cấp huyện. Quá trình điều chuyển, sắp xếp nhân sự dẫn đến việc một số hoạt động văn hóa bị gián đoạn tạm thời, nhất là trong giai đoạn chuyển tiếp. Các xã vốn ít cán bộ chuyên trách nay phải tự đảm nhiệm nhiều việc hơn, từ quản lý đội văn nghệ đến thẩm định hồ sơ tổ chức lễ hội. Ông Nguyễn Nam Giang - Cán bộ văn hóa xã Môn Sơn cho biết, trước đây xã luôn có sự hỗ trợ thường xuyên từ huyện về chuyên môn và kiểm tra định kỳ. Nay, khi các đầu mối thay đổi, xã phải chủ động nhiều hơn.

“

Với sự chung tay của các cấp, các ngành và đặc biệt là sự tham gia chủ động của cộng đồng, văn hóa các dân tộc thiểu số Nghệ An đang từng bước hồi sinh mạnh mẽ. Dự án 6 không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn mà còn là chiến lược phát triển bền vững cho miền núi Nghệ An. Khi văn hóa được đặt đúng vị trí, bản sắc sẽ trở thành sức mạnh và du lịch sẽ trở thành cơ hội, góp phần đưa đời sống người dân ngày càng khởi sắc. Tuy nhiên, để Dự án 6 đạt hiệu quả bền vững, cần xây dựng cơ chế hỗ trợ phù hợp với đặc thù của từng dân tộc, từng địa bàn. Bên cạnh đó, cần có định hướng thu hút doanh nghiệp đầu tư vào du lịch văn hóa ở địa bàn vùng cao, tạo sự liên kết giữa dịch vụ lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa.

Bà Trần Thị Mỹ Hạnh - Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch