Nghịch lý thừa - thiếu nhà văn hóa ở các khu dân cư

Xóm, bản có 5 nhà văn hóa, dân vẫn thiếu chỗ sinh hoạt

Theo phương án sắp xếp xóm, bản trên địa bàn tỉnh Nghệ An, toàn tỉnh đã giảm từ 3.797 khối, xóm xuống còn 2.026 đơn vị (gồm 266 khối và 1.760 xóm), giảm 1.771 khối, xóm. Dù có tới 1.598 khối, xóm đạt tiêu chuẩn theo quy định (chiếm 78,87%), nhưng vẫn còn 428 khối, xóm chưa đạt tiêu chuẩn. Việc sáp nhập từ 2, 3, thậm chí 5 đến 7 khối, xóm thành một đơn vị mới đã biến nhiều bản làng miền núi thành những "siêu bản" với quy mô dân số và diện tích lớn gấp nhiều lần trước đây.

Tại xã Tương Dương, sau đợt sắp xếp, toàn xã giảm từ 26 xóm, bản xuống còn 16 bản (giảm 10 đơn vị). Với quy mô toàn xã lên tới 4.225 hộ và khoảng 18.000 nhân khẩu, gánh nặng quản lý cũng như nhu cầu sinh hoạt cộng đồng tại các bản sáp nhập cũng tăng lên.

Bản Lưu Sơn (xã Tương Dương) được hình thành trên cơ sở sáp nhập 2 bản Lưu Thông và Pủng, với 221 hộ, gần 1.000 nhân khẩu. Trên địa bàn bản hiện có tới 5 công trình thiết chế văn hóa và cơ sở dôi dư. Nghịch lý là, dù nhiều về số lượng, nhưng các công trình này lại chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về công năng, diện tích và nhu cầu sử dụng sau sáp nhập.

Cụ thể, tại cụm Lưu Phong hiện có 2 nhà văn hóa, trong đó một nhà mới được xây dựng từ năm 2025 nhưng đến nay vẫn chưa được bàn giao. Ở khu vực bản Pủng cũ có thêm 3 cơ sở, gồm 2 nhà văn hóa được xây dựng vào các năm 2004 - 2005 và 2012, cùng một cơ sở mầm non dôi dư được tận dụng làm nơi sinh hoạt cộng đồng. Số cơ sở này là hệ quả của việc bản Pủng từng trải qua một lần sáp nhập trước đó.

Sau khi Lưu Thông và Pủng sáp nhập thành bản Lưu Sơn, việc tổ chức sinh hoạt cộng đồng vẫn phải duy trì tại 2 cụm dân cư. Vì vậy, bản hiện phải sử dụng song song 2 nhà văn hóa để phục vụ các cuộc họp và sinh hoạt của người dân.

Chị Vừ Y Dờ - Bí thư Chi bộ bản Lưu Sơn cho biết: "Trước sáp nhập, cụm Lưu Thông chỉ có 62 hộ với 316 nhân khẩu. Nay nhập lại thành 221 hộ. Công trình nhà văn hóa mới xây dựng năm 2025 thì vốn thiết kế ban đầu chỉ dành cho quy mô 62 hộ của Lưu Thông cũ, nên không thể chứa nổi 221 hộ dân của bản mới. Mấy nhà văn hóa cũ ở cụm Pủng thì chật hẹp, xuống cấp. Mỗi khi họp chi bộ, cán bộ tập trung tại nhà văn hóa bản Pủng cũ. Tuy nhiên, khi tổ chức họp toàn thể nhân dân, không có nhà văn hóa nào đủ sức chứa để đáp ứng nhu cầu. Ban quản lý bản đành phải tổ chức họp "lệch ca": Buổi sáng họp ở cụm dân cư Pủng, buổi chiều lại lội đường vào cụm Lưu Phong để họp tiếp".

Không riêng gì Lưu Sơn, bức tranh "vừa thừa vừa thiếu" này diễn ra phổ biến ở nhiều bản làng khác tại Tương Dương. Như tại bản Hòa Bình, sau sáp nhập dù sở hữu tới 3 nhà văn hóa, hay tại xóm Hòa Nam có đến 4 nhà văn hóa (do trải qua nhiều đợt sáp nhập), nhưng do quy mô dân số bản Hòa Bình lên tới gần 500 hộ với gần 2.000 nhân khẩu nên không có một hội trường nào đủ quy mô chứa nổi 1/3 số dân. Nguồn lực cơ sở vật chất bị phân tán, hạ tầng dôi dư bỏ trống xuống cấp, trong khi không gian sinh hoạt đạt chuẩn cho cộng đồng lại hoàn toàn bỏ ngỏ.

Đi thuê nhà hàng để họp dân

Nếu như ở các xã vùng cao, khoảng cách địa lý chia cắt và địa hình đèo dốc là trở ngại lớn nhất, thì tại các vùng thị trấn, trung tâm huyện lỵ cũ như xã Con Cuông, bài toán thiếu quỹ đất xây dựng nhà văn hóa cho các khối, thôn sau sáp nhập lại là vấn đề tồn tại kéo dài.

Tại thôn Trà Lân (xã Con Cuông), đơn vị vừa được thành lập trên cơ sở sáp nhập khối 3 và khối 5 cũ. Sau khi sáp nhập, thôn Trà Lân trở thành một trong những thôn đông dân nhất khu vực với 361 hộ và 1.469 nhân khẩu. Tuy nhiên, nhà văn hóa hiện tại mà thôn đang sử dụng lại là hội trường của khối 3 cũ đã hơn 20 năm tuổi. Công trình được xây dựng từ những năm 2000 - 2002 với diện tích vỏn vẹn 65,5 m².

Ông Nguyễn Thanh An - Bí thư Chi bộ thôn Trà Lân chia sẻ: "Trước đây, riêng khối 5 cũ đã có 263 hộ, thuộc tốp đông nhất của xã. Nay nhập thêm khối 3 vào thành 361 hộ. Căn nhà văn hóa 65,5 m² này nếu kê chật nêm ghế thì cùng lắm ngồi được 50 - 60 người. Bình thường họp Chi bộ hay họp đại diện các tổ dân cư, các tổ chức xã hội thì co kéo được. Nhưng đợt vừa rồi, khi tiến hành Hội nghị toàn thể nhân dân để thảo luận quy ước, hương ước và bầu các chức danh sau sáp nhập, chúng tôi hoàn toàn bất lực".

Để giải quyết tình thế "dở khóc, dở cười" này, Ban quản lý thôn Trà Lân đã phải đưa ra một quyết định chưa từng có tiền lệ: Trích tiền quỹ nhân dân đóng góp để đi... thuê nhà hàng tư nhân trên địa bàn làm nơi họp dân.

"Mỗi lần thuê như thế, dù nhà hàng họ chỉ lấy giá hỗ trợ cũng mất từ 1,3 đến 2 triệu đồng. Tiền quỹ do dân đóng góp để trang trải công việc chung, bảo vệ môi trường, thăm hỏi ốm đau... giờ phải trích ra trả tiền thuê địa điểm họp. Nếu tình trạng này kéo dài, cứ mỗi năm vài ba cuộc họp toàn thể thì tiền quỹ nào chịu cho nổi? Chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị lên các cấp chính quyền xem xét thu hồi hoặc chuyển đổi các trụ sở cơ quan dôi dư trên địa bàn để cấp đất làm nhà văn hóa cho dân, nhưng đến nay vẫn phải chờ đợi" - ông Nguyễn Thanh An trăn trở.

Thực tế tại thôn Trà Lân và bản Lưu Sơn chỉ là hai trong số hàng trăm trường hợp cho thấy sự chênh lệch giữa quy mô dân số sau sáp nhập và khả năng đáp ứng của hệ thống thiết chế văn hóa hiện có. Đây không đơn thuần là câu chuyện thiếu chỗ ngồi hay người dân gặp khó khăn khi tham gia các cuộc họp. Sự bất cập về cơ sở vật chất còn kéo theo những hệ lụy trực tiếp, ảnh hưởng đến việc tổ chức các hoạt động cộng đồng, cũng như hiệu lực, hiệu quả quản lý, điều hành của chính quyền cơ sở.

Sau sáp nhập, số lượng cán bộ xóm, bản giảm mạnh, nhưng khối lượng công việc lại tăng gấp nhiều lần. Việc phải tổ chức họp "lệch ca" khiến cán bộ bản phải tốn gấp đôi, gấp ba thời gian và công sức cho cùng một nội dung triển khai. Tại các địa bàn vùng cao như Tương Dương, Kỳ Sơn, Keng Đu,… khoảng cách từ bản các cụm dân cư xa đến hàng ki-lô-mét, việc di chuyển trên các cung đường đồi núi hiểm trở trở trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt khiến lực lượng cán bộ cơ sở đối mặt với nhiều rủi ro.

Ngoài ra, khi người dân không thể cùng ngồi chung trong một không gian hội trường để bàn bạc, thảo luận trực tiếp, tính thống nhất trong việc ban hành các quyết định của cộng đồng bị ảnh hưởng đáng kể. Việc chia tách họp theo từng cụm dân cư cũ dễ dẫn đến tình trạng thông tin tiếp nhận không đồng đều, thậm chí nảy sinh tâm lý so sánh, chia rẽ vùng miền giữa các cụm dân cư cũ và mới.

Trong khi các nhà văn hóa mới không đủ diện tích, thì hàng trăm nhà văn hóa cũ, điểm trường mầm non, tiểu học dôi dư sau sáp nhập lại rơi vào cảnh "bỏ thì thương, vương thì tội". Do vướng mắc các quy định pháp lý về quản lý, xử lý tài sản công, quy trình thanh lý hoặc chuyển đổi công năng diễn ra rất chậm. Nhiều công trình bỏ hoang lâu ngày dẫn đến xuống cấp, hư hại nặng nề, gây lãng phí lớn nguồn lực của nhà nước và nhân dân.

Tháo gỡ điểm nghẽn thiết chế văn hóa sau sáp nhập xóm, bản là đòi hỏi cấp thiết nhằm ổn định an sinh xã hội, củng cố sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân. Tuy nhiên, trong bối cảnh nguồn ngân sách địa phương còn nhiều khó khăn, không thể cùng lúc đầu tư xây mới đồng loạt nhà văn hóa đạt chuẩn cho tất cả các xóm, bản. Cần có một hệ thống giải pháp linh hoạt, đồng bộ và lộ trình cụ thể.