Ngôn ngữ trong ví, dặm Nghệ Tĩnh

(Baonghean) - Nghệ Tĩnh, mảnh đất non xanh nước biếc có một kho tàng thơ ca dân gian đặc sắc, trong đó, ví, dặm là hai thể loại diễn xướng dân gian độc đáo hơn cả. Ví, dặm Nghệ Tĩnh là của để dành góp phần nhận diện bản sắc văn hoá địa phương trong chỉnh thể quốc gia, vừa là chứng chỉ hội nhập quốc tế theo xu thế toàn cầu hoá.

Từ bao đời nay, người Nghệ Tĩnh nói tiếng Nghệ, tức là những biến thể và dạng tồn tại của tiếng Việt trên địa bàn Nghệ Tĩnh. Bởi vậy, ngôn ngữ ví, dặm Nghệ Tĩnh là sự kết tụ những đặc điểm nghệ thuật tuyệt vời nhất của tiếng Việt toàn dân và cả những đặc điểm tinh tuý của tiếng Nghệ. Trong ví, dặm Nghệ Tĩnh, ta không chỉ bắt gặp những cách nói trau chuốt, mượt mà, ý nhị mà còn có cả những giãi bày mộc mạc, trọ trẹ, những kiểu nói khẩu ngữ địa phương. Chính sự kết hợp đan chéo các hình thức ngôn từ này đã tạo nên những điểm độc đáo, riêng biệt của ví, dặm Nghệ Tĩnh. 

Tiết mục “Khúc hát giao duyên phường vải” do các nghệ sỹ Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Di sản Dân ca xứ Nghệ biểu diễn. Ảnh: công mạnh
Tiết mục “Khúc hát giao duyên phường vải” do các nghệ sỹ Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Di sản Dân ca xứ Nghệ biểu diễn. Ảnh: công mạnh

Ví, dặm sử dụng phổ biến lớp từ toàn dân, trong đó, nhiều từ ngữ rất trau chuốt, mượt mà, ý nhị, thể hiện cách nghĩ, cách cảm nên thơ của các chàng trai, cô gái Nghệ Tĩnh. Chẳng hạn, đây là cách giãi bày và đong đếm tình cảm: Hồng Sơn cao ngất mấy trùng/ Lam Giang mấy trượng thì lòng mấy nhiêu (Hát phường vải). Còn nữa, từ ngữ trong nhiều bài ví, dặm giàu hình ảnh, có tính biểu trưng cao, có tính “thơ” rất rõ nét. Chẳng hạn: Đá có rêu bởi vì nước đứng/ Núi bạc đầu là tại sương sa; Ra về dặn nước dặn non/ Dặn rằng một chữ vuông tròn phu thê,... (Hát phường vải); hoặc: Mẹ dừng chân đứng lại/ Sợ bóng xế, hoa tàn/ Sợ gió kép, mưa đơn/ Cho duyên rày áy náy/ Cho phận rày áy náy,... (Hát giặm).

Về biện pháp so sánh, ví, dặm chủ yếu dùng lối so sánh “lộ thiên” (có gần như đầy đủ công thức so sánh), dùng những sự vật rất gần gũi trong đời sống, nhưng lại tạo được những liên tưởng tinh tế. Chẳng hạn: Da em như đọt chuối non/ Eo lưng thắt đáy như con tò vò (Hát phường vải); Hoặc: Bụng tròn như vại nhút/ Béo như con tru (trâu) lào (Hát dặm).

Trong ví, dặm Nghệ Tĩnh, ẩn dụ tu từ được sử dụng nhiều nhất. Các tác giả dân gian dùng lối ẩn dụ để gửi gắm tình ý của mình. Trong nhiều trường hợp, biện pháp nghệ thuật này tạo được những cách nói bỏng bẩy, ý nhị về những điều khó nói, không dễ giãi bày. Chẳng hạn: Con chim phượng hoàng dại lắm không khôn/ Núi Tam Thai không đỗ lại đỗ cồn cỏ may (Hát phường vải); Hoặc: Ong ra vào mấy chuyến/ Bướm qua lại mấy lần/ Để bồ liễu chút thân/ Xót trong lòng nông nỗi (Hát dặm),...

Lối nhân hoá cũng được sử dụng trong ví, dặm để nói về phong cảnh, thông tin thời tiết, hoặc bày tỏ nỗi niềm nhân thế. Chẳng hạn, lối nhân hoá trong câu hát dặm “Rú Bờng chưa đội mũ/ Rú Bể chưa mang tơi” là thông tin thời tiết trời chưa mưa. Hoặc: “Vườn hoa quả thị má hồng/ Mận mơ quấn quýt đèo bòng cho cam” (Hát phường vải) vừa diễn tả tình cảm gắn bó, quấn quýt của trai gái, vừa như giới thiệu vườn hoa quả, gồm bảy loại quả: thị, hồng, mận, mơ, quýt, bòng, cam (nhân hoá kết hợp chơi chữ). Thật bất ngờ và thú vị.

Khoa trương (còn gọi ngoa dụ, phúng dụ) - phương thức tu từ gây ấn tượng mạnh bằng cách diễn đạt nhân lên gấp nhiều lần thuộc tính của sự vật, hiện tượng cũng xuất hiện nhiều trong ví, dặm Nghệ Tĩnh. Chẳng hạn: Dù ai khoét mắt, chặt tay/ Cũng lần hơi hướm đường này với anh (Hát phường vải); Đôi ta đã thề ước/ Quyết sống thác cùng nhau/ Dù bể thẳm non cao/ Dù lưỡi gươm kề đầu/ Phải liệu mà cất bước/ Tính liệu mà cất bước (Hát dặm). Những cách nói như thế là biểu thị thái độ quyết tâm cao của tình yêu lứa đôi.

Một trong những đặc điểm làm cho ví, dặm Nghệ Tĩnh dễ đi vào lòng người chính là sự sâu lắng và da diết của nhạc điệu. Nhạc điệu ví, dặm được hình thành chủ yếu từ hiệp vần và ngắt nhịp. Về hiệp vần, do hầu hết các bài ví, dặm sáng tác theo thể lục bát (ví), hoặc ngũ ngôn (dặm) nên các câu bao giờ cũng kết dính với nhau bằng cách hiệp vần ở những vị trí nhất định. Đó là kiểu vần lưng ở hát ví. Chẳng hạn: “Bao giờ Hồng Lĩnh đá mòn/ Hoành Sơn mây phủ, dạ còn nhớ anh”. Đó là vần chân ở hát dặm. Chẳng hạn: Dù biển cạn đá mòn/ Dạ sắt với lòng son/ Biết khi mô (nào) phai lạt (nhạt)/ Biết thủa nào phai lạt,... Cách hiệp vần trong ví dặm hầu hết là vần chính, do đó, chức năng hoà âm của vần phát huy tối đa. Trong nhiều trường hợp, ngay các âm tiết (tiếng) trong câu cũng bắt vần với nhau, gia tăng âm hưởng cho câu ví, dặm. Chẳng hạn: “Đi qua nghe tiếng em reo/ Nghe xa em kéo muốn đeo (đem) em về”; hay: Đôi đụa (đũa) sơn son/ Gắp hòn tro đỏ/ Bỏ vô cơi vàng/ Đến đây xa xạ (xã) ngái làng/ Ước răng (sao) cho được con phượng bắc ngang con rồng…

Trong ví, dặm Nghệ Tĩnh, ngắt nhịp không chỉ thực hiện chức năng phân giới các thành phần câu, các câu mà còn thực hiện chức năng duy trì nhạc tính, qua đó tăng thêm sức mạnh biểu đạt ý nghĩa, góp phần thể hiện nội dung các câu ví, dặm. Do đó, ngắt nhịp trong ví, dặm Nghệ Tĩnh không phải bao giờ cũng suôn sẻ, êm đềm, mà biến thiên đa dạng theo cảm hứng của chủ thể trữ tình, từ đó làm nên các phức điệu. Chẳng hạn: Đừng/ cờ/ cờ/ bạc/ bạc// Đừng/ rượu/ rượu/ chè/ chè// Đừng/ rủ bạn/ rủ bè// Đừng/ nghe mồm thiên hạ// Chớ/ nghe mồm thiên hạ (Hát dặm). Hay: Một/ là duyên/ là nợ// Hai/ tại mẹ/ tại thầy// Ba/ tại số ai đây// Cho duyên rày áy náy// Cho phận rày áy náy (Hát dặm). Những dẫn cứ này cho ta thấy nhịp trong ví, dặm gồ ghề, đa dạng như cuộc sống gian khó của người lao động Nghệ Tĩnh vậy.

Có thể nói, ví, dặm Nghệ Tĩnh bao chứa bên trong nó những đặc điểm, đặc trưng độc đáo của lối tư duy, quan điểm thẩm mỹ, đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế, thái độ đối với cái thiện, cái ác,... của một vùng địa lý - dân cư. 

TS. Nguyễn Hoài Nguyên

(Khoa Ngữ văn - ĐH.Vinh)

Tin mới

Trưởng ban Kinh tế Trung ương: Phát huy thế mạnh, truyền thống vẻ vang của tỉnh Nghệ An để vững bước phát triển

Trưởng ban Kinh tế Trung ương: Phát huy thế mạnh, truyền thống vẻ vang của tỉnh Nghệ An để vững bước phát triển

(Baonghean.vn) - Hàng nghìn năm qua, truyền thống chống giặc ngoại xâm, giành độc lập đã trở thành sức mạnh to lớn không ngừng được các thế hệ người dân xứ Nghệ và toàn thể dân tộc ta kế thừa, phát huy trong công cuộc đấu tranh bảo vệ, xây dựng và phát triển quê hương, đất nước.
Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 3/2

Nghệ An: Thông tin nổi bật ngày 3/2

(Baonghean.vn) - Thủ tướng yêu cầu đẩy mạnh công tác cải cách hành chính; Trưởng ban Kinh tế Trung ương dâng hương tại Khu di tích Kim Liên; Nhiều hoạt động kỷ niệm 93 năm ngày thành lập Đảng; Chủ tịch UBND tỉnh làm việc với Ngân hàng Thế giới… là những nội dung đáng chú ý đăng trên baonghean.vn.
Thương nhớ cố Tổng Biên tập Thái Ngô Dương

Thương nhớ cố Tổng Biên tập Thái Ngô Dương

(Baonghean.vn) - Nhà báo Thái Ngô Dương từng là lính của Đại đoàn 308, Đại đoàn quân tiên phong, sau Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, mang phiên hiệu Sư đoàn 308, thuộc Quân khu Việt Bắc. Với năng khiếu bẩm sinh, ông viết báo khá sớm rồi trở thành trợ lý tuyên huấn Sư đoàn 308.
Thủ tướng

Thủ tướng Phạm Minh Chính: Phát huy tinh thần đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm tạo đột phá trong công tác cải cách hành chính

(Baonghean.vn) - Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tiếp tục đẩy mạnh việc rà soát, ban hành các giải pháp cụ thể, thiết thực triển khai thực hiện tốt kế hoạch hoạt động của năm 2023 và thời gian tới để tạo đột phá trong cải cách hành chính.
Nhiều hoạt động kỷ niệm 93 năm ngày thành lập Đảng

Nhiều hoạt động kỷ niệm 93 năm ngày thành lập Đảng

(Baonghean.vn) - Ngày 3/2, đoàn đại biểu Ban Tổ chức Tỉnh ủy do đồng chí Lê Đức Cường - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Tổ chức Tỉnh uỷ làm Trưởng đoàn đã dâng hoa, dâng hương tưởng niệm tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên; Khu Lưu niệm cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong.
Đồng chí Thái Ngô Dương: Từ cậu bé liên lạc đến Tổng Biên tập Báo Nghệ An

Đồng chí Thái Ngô Dương: Từ cậu bé liên lạc đến Tổng Biên tập Báo Nghệ An

(Baonghean.vn) - Ấn tượng của tôi về ông là sự minh mẫn đến lạ kỳ. Mỗi mốc thời gian, mỗi sự việc, mỗi gương mặt xưa cũ đều được ông nhắc nhớ bằng sự tỉ mỉ, trân trọng. Thậm chí, kể cả cái ngày tham gia lớp học truyền bá Quốc ngữ đội hướng đạo sinh khi mới 12 tuổi ông vẫn nhớ như in...
Ngang nhiên chặt phá cây trên phần đất rừng đang tranh chấp

Ngang nhiên chặt phá cây trên phần đất rừng đang tranh chấp

(Baonghean.vn) - Mặc dù đang trong quá trình tranh chấp, ông Phan Công Tiến, xóm Hưng Mỹ (xã Thịnh Thành, Yên Thành) vẫn ngang nhiên chặt phá cây trên phần đất được cho là đã bán cho ông Nguyễn Bá Ngọc (xã Liên Thành, Yên Thành), dù bị UBND xã Thịnh Thành lập biên bản và đình chỉ nhiều lần.
Sông Lam Nghệ An.

Sông Lam Nghệ An: Khởi đầu hanh thông?

(Baonghean.vn) - Nếu chỉ xem xét những gì người trong cuộc nói trước khi mùa giải V-League 2023 khởi tranh, SHB Đà Nẵng với tham vọng “lọt top huy chương” sẽ trên cơ Sông Lam Nghệ An chỉ đặt mục tiêu top 8 sau lượt đi?
Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An làm việc với lãnh đạo Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam

Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An làm việc với lãnh đạo Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam

(Baonghean.vn) - Sáng 3/2, đồng chí Nguyễn Đức Trung - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh làm việc với lãnh đạo Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam về tiến độ thực hiện Dự án “Hạ tầng ưu tiên và phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An” vay vốn WB.
Nữ cán bộ vẹn toàn 'hai vai'

Nữ cán bộ vẹn toàn 'hai vai'

(Baonghean.vn) - Đảm nhận Trưởng ban Dân vận Huyện ủy, kiêm Chủ tịch Ủy ban MTTQ huyện Tân Kỳ, đồng chí Vũ Thị Thanh Hương luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Sự năng nổ, nhiệt tình, luôn gần dân, sát dân để làm tốt vai trò cầu nối giữa Đảng với dân của đồng chí luôn được ghi nhận.
Hé lộ nguyên nhân 2 cán bộ Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Nghĩa Đàn bị bắt

Hé lộ nguyên nhân 2 cán bộ Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Nghĩa Đàn bị bắt

(Baonghean.vn) - Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Nghệ An vừa phê chuẩn các Quyết định khởi tố đối với Giám đốc và Phó Giám đốc Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Nghĩa Đàn và Giám đốc một doanh nghiệp có liên quan. Qua tìm hiểu của PV Báo Nghệ An, nguyên nhân của vụ việc cũng đã dần được hé lộ.
Truy tố đối tượng trốn nã sau 15 năm

Truy tố đối tượng trốn nã sau 15 năm

(Baonghean.vn) - Viện KSND huyện Kỳ Sơn vừa hoàn tất cáo trạng truy tố đối với Xồng Bá Xử, SN 1988, trú tại bản Trường Sơn, xã Nậm Cắn, huyện Kỳ Sơn về tội “Bắt, giữ người trái pháp luật” theo quy định tại Điều 123, BLHS năm 1999.