Ngọt thơm một miền cu đơ, kẹo lạc
Từ những nguyên liệu mộc mạc của đồng quê như lạc, vừng, mật mía, gừng… người dân xóm Vạn Xuân, xã Đức Châu đã làm nên những chiếc cu đơ, kẹo lạc mang hương vị riêng. Qua nhiều thế hệ, nghề truyền thống không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần lưu giữ thức quà dân dã đậm chất quê hương.
Khánh Ly - Thanh Phúc / Trình bày: Hồng Toại • 14/11/2026
*****
Từ những nguyên liệu mộc mạc của đồng quê như lạc, vừng, mật mía, gừng… người dân xóm Vạn Xuân, xã Đức Châu đã làm nên những chiếc cu đơ, kẹo lạc mang hương vị riêng. Qua nhiều thế hệ, nghề truyền thống không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần lưu giữ thức quà dân dã đậm chất quê hương.
.png)
Về xóm Vạn Xuân, xã Đức Châu những ngày này, không khó để bắt gặp không khí tất bật tại các cơ sở sản xuất bánh kẹo. Mùi thơm của mật mía, gừng tươi, lạc rang lan tỏa trong những con ngõ nhỏ. Trong các gian bếp, người thoăn thoắt sàng lạc, người chuẩn bị nguyên liệu, người đứng bên nồi mật đang sôi, canh lửa cho từng mẻ kẹo.
Nghề làm cu đơ, kẹo lạc ở đây đã có từ lâu đời, được truyền qua nhiều thế hệ. Với không ít gia đình, đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là vốn nghề cha ông để lại.
Gia đình anh Nguyễn Thế Lực (SN 1966) là một trong những hộ có truyền thống làm kẹo lạc lâu năm ở xóm Vạn Xuân. Theo anh Lực, nghề được truyền từ cụ cố nội đến nay đã qua 4 thế hệ. Hiện con trai cả Nguyễn Minh Định (SN 1990) cũng đang nối nghiệp, trở thành thế hệ thứ 5 của gia đình.
Ký ức về nghề đã in sâu trong anh Lực từ thuở nhỏ. Khoảng 8-9 tuổi, anh đã được ông bà chỉ bảo từng công đoạn làm bánh, nấu kẹo. Ngày ấy, mỗi gia đình chỉ làm vài mẻ để bán trong làng và các vùng lân cận. Ngoài cu đơ, kẹo lạc, người dân còn làm kẹo dồi, mè xửng, bánh nướng, bánh quy…
Cả tuổi thơ chúng tôi gắn với mùi mật mía, hương gừng, mùi lạc rang thơm. Ngày ấy, làm bánh kẹo chủ yếu bằng kinh nghiệm, cứ nhìn màu kẹo, nghe tiếng sôi là biết mẻ kẹo đã tới hay chưa”.
Anh Lực nhớ lại.
Sau 5 năm công tác tại Trung tâm Chiếu phim Quân đội thuộc Binh đoàn 12, năm 1987, anh Lực trở về quê, tiếp tục nghề truyền thống của gia đình. Hơn 40 năm gắn bó với những mẻ kẹo, anh không chỉ gìn giữ hương vị gia truyền mà còn từng bước phát triển cơ sở sản xuất.
Có thời điểm, vào những năm 1990, cơ sở của gia đình tạo việc làm cho khoảng 50 công nhân, sản xuất nhiều loại bánh kẹo. Hiện nay, anh tập trung phát triển các dòng cu đơ giòn, cu đơ dẻo và kẹo lạc. Năm 2021, hai sản phẩm cu đơ giòn và cu đơ dẻo Lực Thanh được công nhận OCOP 3 sao và được công nhận đợt 2 vào năm 2023.
Để có những chiếc kẹo thơm ngon, theo anh Lực, khâu lựa chọn nguyên liệu đặc biệt quan trọng. Lạc phải là loại lạc sen địa phương, hạt to, tròn, chắc mẩy. Mật mía lấy từ làng Mét, vùng Nghĩa Đàn trước đây có độ sánh và màu vàng tự nhiên. Gừng tươi được thu mua từ khu vực huyện Kỳ Sơn cũ; bánh đa dùng làm lớp kẹp ngoài được lấy từ làng nghề Minh Đức (Đô Lương); vừng cũng là hàng loại 1 được sàng lọc kỹ, loại bỏ hạt lép.
Từ những nguyên liệu quen thuộc ấy, người làm kẹo phải kết hợp đúng tỷ lệ mới tạo được mẻ kẹo đạt độ thơm, giòn, béo. Hỗn hợp mạch nha và mật mía được đun sôi, thêm đường trắng rồi mới cho lạc nhân vào khuấy đều.
Người nấu phải quan sát màu sắc, độ sôi của hỗn hợp để xác định thời điểm thích hợp. Nếu quá lửa, kẹo dễ cứng, sẫm màu; nếu chưa đủ độ, thành phẩm sẽ mềm, dễ chảy nước.
Chị Vũ Thị Thanh (SN 1970), vợ anh Lực cho biết, mỗi loại kẹo có yêu cầu riêng về nguyên liệu và kỹ thuật. Kẹo dồi phải sử dụng lạc rang, sàng sảy kỹ để loại bỏ hạt hỏng; đối với kẹo cu đơ, bánh đa kẹp ngoài phải chọn loại ngon, giòn; còn khi nấu kẹo dẻo cần thêm bột dẻo, bột năng để tạo độ kết dính phù hợp. Tất cả đều đòi hỏi sự cẩn thận, bởi chỉ một vài hạt lạc hỏng lẫn vào cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.
Hiện cơ sở Lực Thanh có khoảng 20 mẫu mã cu đơ giòn, cu đơ dẻo, cùng các loại kẹo dồi lạc, kẹo đường kính. Cơ sở tạo việc làm cho 10 lao động, trong đó có 6 lao động thường xuyên, với mức lương 5-6 triệu đồng/người/tháng.
Vào những tháng cao điểm, nhất là dịp Tết, số lao động có thể tăng lên khoảng 30 người. Sau khi trừ chi phí, gia đình anh Lực, chị Thanh có mức thu nhập khoảng 300 triệu đồng mỗi năm. Hiện cu đơ, kẹo lạc Lực - Thanh đã có mặt ở nhiều địa phương trong cả nước.
.jpg)
Cũng ở xóm Vạn Xuân, gia đình anh Phan Văn Trung (SN 1976) và chị Lê Thị Tuyết (SN 1978) là một trong những cơ sở sản xuất, kinh doanh cu đơ, kẹo lạc có quy mô khá lớn. Cả hai vợ chồng đều xuất thân từ gia đình có nghề làm kẹo 4 đời. Riêng anh Trung, từ năm 10 tuổi đã theo ông bà, cha mẹ học nghề, lớn lên lại đạp xe đi khắp nơi giao kẹo.
Theo anh Trung, để có mẻ kẹo ngon, bên cạnh nguyên liệu bảo đảm chất lượng, kỹ thuật đun lửa là yếu tố quan trọng. Người thợ phải căn chỉnh nhiệt độ, khuấy đều hỗn hợp mạch nha, mật mía, đường trắng và gừng. Chỉ cần quá lửa một chút, kẹo có thể bị đắng, mất đi hương vị vốn có.
Hiện cơ sở của gia đình anh chị tạo việc làm cho khoảng 10 lao động địa phương. Sản phẩm được tiêu thụ trong tỉnh, khu vực Diễn Châu trước đây và phân phối thông qua hàng chục đầu mối tại các tỉnh phía Bắc. Mỗi tháng, cơ sở nhập khoảng 10 tấn kẹo, sau khi trừ chi phí, mỗi năm thu lãi vài trăm triệu đồng.
.png)
Theo ông Trần Văn Trung - Xóm trưởng xóm Vạn Xuân, sau sáp nhập thôn xóm, địa bàn có 2 làng nghề sản xuất bánh kẹo là Đồng Hà và Xuân Bắc được UBND tỉnh công nhận từ năm 2009. Trước đây, có thời điểm, có gần 200 hộ tham gia làm cu đơ, kẹo lạc và các sản phẩm bánh kẹo khác.
Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của thị trường, hiện toàn xóm chỉ còn khoảng 30 hộ duy trì nghề, trong đó có 4 cơ sở sản xuất quy mô lớn.
Dẫu số hộ làm nghề giảm, sản xuất bánh kẹo vẫn tạo việc làm, thu nhập cho nhiều lao động địa phương. Bình quân, mỗi lao động có thể đạt mức thu nhập khoảng 7-8 triệu đồng/tháng sau khi trừ chi phí.
Một trong những thay đổi đáng kể của nghề là việc đưa máy móc vào sản xuất. Nếu trước đây hầu hết công đoạn đều thực hiện thủ công thì nay nhiều gia đình đã đầu tư thiết bị để nâng cao năng suất, giảm sức lao động và bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.
Là người yêu nghề, anh Nguyễn Thế Lực còn tự tìm tòi, sáng chế nhiều loại máy phục vụ sản xuất như máy xay gừng, máy cắt dập bánh đa, máy cán đường kính, máy khuấy thay cho cách khuấy thủ công. Hệ thống bếp nấu cũng được anh tận dụng la-zăng ô tô để cải tiến thành bếp không khói. Một số máy sau khi chế tạo còn được bán cho các hộ sản xuất có nhu cầu trong và ngoài tỉnh.
Hiệu quả từ việc ứng dụng máy móc thể hiện rõ qua năng suất lao động. Trước đây, để chế biến 4 tạ lạc làm kẹo, cần 6-7 công nhân làm liên tục trong 2 ngày. Nay, nhờ máy móc hỗ trợ, khối lượng công việc ấy có thể hoàn thành chỉ trong 1 buổi sáng.
Không chỉ đổi mới quy trình sản xuất, các hộ làm nghề còn chủ động cải tiến hương vị, mẫu mã để đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng.
Chị Lê Thị Tuyết là một trong những người mạnh dạn thay đổi sản phẩm theo hướng này. Từ những nguyên liệu truyền thống như lạc, vừng, gừng, mạch nha, gạo lứt…, chị nghiên cứu kết hợp thêm bơ, sữa đậu phộng, nước cốt dừa để tạo hương vị mới.
Người tiêu dùng ngày nay không còn thích ăn quá ngọt như trước. Vì vậy, chúng tôi phải tìm cách giảm độ ngọt nhưng vẫn giữ được độ dẻo, thơm, không cứng, không dính răng và bảo quản được lâu. Gia đình tôi hiện có hơn 10 mẫu mã với mức giá khác nhau”.
Chị Tuyết chia sẻ.
Ông Trương Sỹ Huynh - Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đức Châu cho biết, thời gian tới, địa phương sẽ tăng cường giới thiệu, quảng bá sản phẩm làng nghề; hướng dẫn các hộ chú trọng vệ sinh an toàn thực phẩm, nâng cao chất lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và tiếp tục xây dựng sản phẩm OCOP.
Từ những nguyên liệu mộc mạc của quê hương, qua bàn tay khéo léo và kinh nghiệm của người thợ, cu đơ, kẹo lạc Đức Châu đã trở thành thức quà được nhiều người biết đến. Những chiếc máy hiện đại có thể thay thế sức người ở một số công đoạn, mẫu mã và hương vị cũng được cải tiến, nhưng điều làm nên chất lượng sản phẩm vẫn là sự kỹ lưỡng trong lựa chọn nguyên liệu và cái tâm của người làm nghề.
Ở xóm Vạn Xuân, thưởng thức cu đơ, kẹo lạc cùng bát chè xanh từ lâu đã trở thành nét sinh hoạt thân thuộc. Nhà nào có ấm chè ngon thường gọi thêm hàng xóm sang uống cùng, trên bàn không quên đặt đĩa kẹo cu đơ. Vị chát dịu của chè xanh hòa cùng cái ngọt thanh của mật mía, vị bùi béo của lạc và chút cay nồng của gừng tạo nên hương vị khó quên.
Bên chén nước chè, chuyện làng, chuyện xóm, chuyện học hành, làm ăn của con cháu được sẻ chia. Đĩa kẹo quê không chỉ làm đậm thêm vị chè mà còn góp phần gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Với người dân xóm Vạn Xuân, xã Đức Châu, giữ nghề làm cu đơ, kẹo lạc không chỉ là giữ kế sinh nhai mà còn là gìn giữ hương vị thân quen đã gắn bó với bao thế hệ.
Để giữa muôn vàn thức quà mới lạ, vị ngọt bùi của chiếc kẹo quê vẫn đọng lại trong lòng người thưởng thức như một sản vật của quê hương.
