Người già giữ lửa nghề ở miền núi Nghệ An

Lưu giữ nghề truyền thống

Tại bản Chính Yên, xã Yên Khê, dù tuổi đã gần 80, bà Vi Thị Hồng vẫn là người gắn bó và dành nhiều tâm huyết cho nghề đan lát truyền thống. Không chỉ là thành viên cao tuổi nhất, bà còn đảm nhiệm vai trò tổ trưởng tổ hợp tác mây tre đan của bản. Các thành viên còn lại phần lớn đã ngoài 70 tuổi, người trẻ nhất cũng đã bước sang tuổi 50. Nhiều người có hơn 40 năm kinh nghiệm với nghề.

Điều khiến bà Hồng tự hào không chỉ là những sản phẩm làm ra, mà còn là việc nghề truyền thống của địa phương được khách hàng đón nhận. Năm 2024, chiếc ví mây tre đan cầm tay do bà thực hiện đã đoạt giải Nhì tại Cuộc thi Sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Vượt qua nhiều sản phẩm dự thi trên cả nước, sản phẩm của người phụ nữ miền núi gây ấn tượng bởi chất liệu tự nhiên, cách đan thủ công và màu sắc được tạo từ nguyên liệu sẵn có.

Nhắc lại cuộc thi, bà Hồng cho biết, được gặp gỡ các nghệ nhân ở nhiều vùng miền, giới thiệu sản phẩm do chính tay mình làm ra là một trải nghiệm đáng nhớ. Bà không nghĩ sản phẩm được làm hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên, từ khâu vót nan, đan lát đến nhuộm màu, lại nhận được sự yêu thích của nhiều người. Sự ghi nhận ấy tiếp thêm động lực để bà cùng các thành viên tiếp tục hoàn thiện mẫu mã, giữ nghề truyền thống.

Nghề đan lát ở bản Chính Yên đã có từ lâu đời, nhưng để duy trì và phát triển thành hoạt động sản xuất hàng hóa, người dân cần thêm kỹ thuật, thiết bị và đầu ra ổn định. Gần 5 năm trước, thông qua Dự án Quản lý rừng bền vững và Bảo tồn đa dạng sinh học do USAID tài trợ, người dân tại xã Yên Khê, huyện Con Cuông cũ, được hỗ trợ phát triển nghề mây, tre lá bền vững. Các thành viên tham gia tập huấn kỹ thuật, tiếp cận mẫu sản phẩm mới, đồng thời được hỗ trợ máy chuốt, chẻ nan, máy sấy, nguyên vật liệu và kết nối tiêu thụ.

Từ những hỗ trợ này, tổ hợp tác mây, tre đan được hình thành, tạo điều kiện để những người vốn quen với nghề thủ công truyền thống tiếp tục sản xuất, từng bước đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Để giới thiệu sản phẩm đến nhiều người hơn, gần nửa năm nay, các thành viên còn dựng một ngôi nhà sàn nhỏ bằng tre, nứa làm nơi trưng bày. Công trình được thực hiện với sự hỗ trợ của gia đình và bà con trong bản, vừa giới thiệu các mẫu đan lát, vừa tạo điểm dừng chân cho du khách khi tham quan vùng Con Cuông cũ và trải nghiệm du lịch cộng đồng.

Một thuận lợi của tổ hợp tác là sản phẩm có đầu ra tương đối ổn định thông qua các đơn đặt hàng. Thay vì tự tìm kiếm thị trường, các thành viên chủ yếu sản xuất theo yêu cầu của khách hàng, cung cấp cho thị trường Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và một số đơn hàng xuất khẩu. Thu nhập được tính theo số lượng, sản phẩm hoàn thành và khả năng lao động của từng người. Thành viên làm nhiều, tay nghề thành thạo có thể đạt khoảng 2-3 triệu đồng/tháng; người làm ít hơn có thu nhập khoảng 1 triệu đồng/tháng. Đây không phải khoản tiền lớn, nhưng giúp các thành viên có thêm nguồn thu ngoài sản xuất nông nghiệp.

Bảo tồn và phát triển

Ngược lên xã Châu Khê, bằng nhiều cách khác nhau, người dân đang nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống, trong đó tập trung vào nghề dệt thổ cẩm và đan lát. Không chỉ duy trì sản xuất, người dân còn chú trọng truyền dạy kỹ năng, từng bước khôi phục những giá trị văn hóa gắn với đời sống của đồng bào Thái.

Tại lớp tập huấn dệt thổ cẩm ở bản Gạo, chị Lô Thị Quý (54 tuổi) cho biết, chị bắt đầu học dệt từ năm 15-16 tuổi. Qua nhiều năm gắn bó với khung cửi, chị không chỉ thành thạo kỹ thuật mà còn lưu giữ được nhiều mẫu hoa văn truyền thống. Sản phẩm dệt chủ yếu là váy, khăn đội đầu và vải trắng. Trong đó, dệt váy đòi hỏi nhiều công sức, kỹ thuật phức tạp hơn so với dệt khăn. Nếu tranh thủ làm vào lúc nông nhàn, xen kẽ với công việc đồng áng, chăn nuôi, một chiếc váy có thể mất 1-2 tháng mới hoàn thành; còn nếu tập trung làm liên tục, thời gian cũng khoảng 10 ngày.

Tham gia lớp học, chị Quý vừa là học viên, vừa đảm nhận vai trò truyền dạy kinh nghiệm. Đội ngũ giảng dạy còn có giáo viên từ các cơ sở đào tạo nghề và những nghệ nhân, thợ lành nghề trong vùng. Khai giảng từ giữa tháng 9 và kéo dài trong 3 tháng, lớp học được tổ chức theo hình thức kết hợp lý thuyết với thực hành. Sau khi nắm các thao tác cơ bản, học viên tiếp tục luyện tập trên khung cửi tại gia đình vào buổi tối hoặc những lúc nông nhàn, vừa củng cố kỹ năng, vừa chủ động sắp xếp công việc thường ngày.

Cùng với nghề dệt thổ cẩm, nghề đan lát ở xã Châu Khê cũng đang được người dân nỗ lực gìn giữ và phát triển. Trước đó, từ năm 2016, nhận thấy nghề đan lát trên địa bàn ngày càng mai một, bà Lang Thị Hoa cùng gần 20 người dân trong bản đã thành lập Hợp tác xã Mây tre đan bản Diềm, từng bước khôi phục nghề truyền thống, tổ chức sản xuất và tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Trong quá trình làm nghề, người dân vẫn gìn giữ những kỹ thuật tạo màu từ nguyên liệu tự nhiên như cây rừng, củ nâu, củ nghệ; đồng thời sáng tạo, phát triển các họa tiết mang bản sắc văn hóa Thái, tạo nét riêng cho sản phẩm mây, tre đan địa phương.

Không dừng lại ở việc khôi phục nghề, địa phương còn hướng đến tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Theo kế hoạch, sau khóa học, xã sẽ nghiên cứu đăng ký sản phẩm thổ cẩm đạt OCOP, đồng thời đẩy mạnh quảng bá, giới thiệu nhiều sản phẩm khác của địa phương trên các sàn thương mại điện tử và tại phiên chợ số biên giới.

“

Địa phương đang xây dựng Đề án “Chợ phiên biên giới” trên nền tảng fanpage nhằm quảng bá sản phẩm đặc trưng gắn với phát triển du lịch. Mục tiêu không chỉ là mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn giới thiệu hình ảnh vùng đất, con người, bản sắc văn hóa và tiềm năng du lịch của Châu Khê đến với đông đảo du khách.

Ông Phan Anh Tài - Phó Chủ tịch UBND xã Châu Khê

Theo định hướng này, người dân, hộ sản xuất, hợp tác xã và cơ sở kinh doanh sẽ trực tiếp tham gia giới thiệu sản phẩm; chính quyền địa phương đóng vai trò kết nối, điều phối và hỗ trợ quảng bá. Thông qua Fanpage, các mặt hàng đặc trưng được giới thiệu cùng câu chuyện về nghề truyền thống, phong tục, văn hóa bản địa và những điểm đến có thể trải nghiệm tại địa phương.

Cách làm này hướng đến việc kết nối các hoạt động vốn đang diễn ra riêng lẻ: Sản xuất hàng thủ công, quảng bá sản phẩm, tổ chức chợ phiên và khai thác du lịch cộng đồng.

Chợ phiên trên nền tảng số cũng được định hướng phát triển song hành với chợ phiên truyền thống, không gian văn hóa, du lịch cộng đồng và các sự kiện quảng bá sản phẩm. Qua đó, địa phương kết nối với các điểm đến du lịch.