Những dịch vụ lặng lẽ “nhường sân khấu” trong thời đại số

Những nghề từng một thời vang bóng

Có một thời, chỉ cần dạo qua các tuyến phố trung tâm của thành phố Vinh (cũ) hay các điểm du lịch nổi tiếng, người ta dễ dàng bắt gặp những hình ảnh rất quen thuộc: Những cửa hàng băng đĩa san sát, những người thợ ảnh đeo máy ảnh mời khách lưu giữ khoảnh khắc, hay các phòng máy internet luôn sáng đèn đến khuya. Mỗi nghề một vẻ, nhưng đều từng là những dịch vụ phát triển sôi động, mang lại nguồn thu nhập ổn định và gắn bó với đời sống của nhiều người dân suốt hàng chục năm.

Thế nhưng, chỉ trong hơn một thập kỷ, sự phát triển mạnh mẽ của internet tốc độ cao, điện thoại thông minh, các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi gần như toàn bộ cách con người tiếp cận thông tin, giải trí và lưu giữ kỷ niệm. Những nghề từng "ăn nên làm ra" nay lần lượt thu hẹp, thậm chí biến mất.

Ông Nguyễn Văn Minh, người có hơn 20 năm sao chép, kinh doanh băng đĩa tại phường Trường Vinh, vẫn nhớ rõ giai đoạn đầu những năm 2000 đến khoảng năm 2010 là thời kỳ hưng thịnh nhất. Khi internet chưa phổ biến, muốn nghe một album mới hay xem một bộ phim vừa phát hành, người dân gần như chỉ có một lựa chọn là mua hoặc thuê băng đĩa.

Những ngày ấy, cửa hàng của ông lúc nào cũng tấp nập. Mỗi khi ca sĩ nổi tiếng phát hành album hay có bộ phim "ăn khách", khách xếp hàng chờ ghi đĩa. Có thời điểm, ông phải thức đến khuya để sao chép theo yêu cầu.

"Ngày ấy làm nghề này đủ nuôi cả gia đình. Đĩa ca nhạc, phim truyện, hoạt hình... cái gì cũng có người hỏi mua. Có hôm làm không kịp để bán", ông Minh nhớ lại.

Nhưng khi điện thoại thông minh phổ biến cùng sự xuất hiện của YouTube, Netflix và hàng loạt nền tảng nghe nhạc, xem phim trực tuyến, nhu cầu mua đĩa gần như không còn. Đến năm 2020, sau nhiều tháng kinh doanh thua lỗ, ông quyết định đóng cửa hàng.

Không riêng ông Minh, tại chợ Vinh - nơi từng là "thủ phủ" băng đĩa của thành phố với nhiều cửa hàng quen thuộc như Phúc Thiết, Châu Sinh..., toàn bộ các ki-ốt kinh doanh mặt hàng này cũng lần lượt biến mất. Những gian hàng từng tấp nập người ra vào nay đã chuyển sang kinh doanh sản phẩm khác hoặc trả mặt bằng.

Nếu nghề kinh doanh băng đĩa mất đi vì nội dung được số hóa thì nghề chụp ảnh dạo cũng chịu tác động trực tiếp từ sự bùng nổ của camera điện thoại.

Hơn 30 năm gắn bó với nghề chụp ảnh tại biển Cửa Lò, ông Trần Văn Toàn cho biết đã từng có thời điểm mỗi ngày chụp hàng trăm kiểu ảnh cho khách du lịch. Những bức ảnh được rửa ngay trong ngày trở thành món quà lưu niệm không thể thiếu sau mỗi chuyến đi. Thế nhưng ngày nay, hầu như ai cũng sở hữu một chiếc điện thoại có camera chất lượng cao. Chỉ với vài thao tác đơn giản, du khách có thể tự chụp, chỉnh sửa và chia sẻ hình ảnh lên mạng xã hội ngay lập tức.

"Có những buổi sáng đi dọc bãi biển mời hàng chục đoàn khách nhưng chẳng ai thuê. Nhiều người còn nhờ mình cầm điện thoại chụp giúp vài kiểu. Mình vẫn vui vẻ chụp, nhưng cũng chạnh lòng vì nghề của mình không còn được cần đến như trước", ông Toàn chia sẻ.

Dẫu vậy, ông vẫn chưa cất chiếc máy ảnh đã gắn bó suốt hơn ba thập kỷ. Theo ông, vẫn còn một bộ phận khách hàng yêu thích những bức ảnh được chụp bằng máy ảnh chuyên nghiệp và in trên giấy. Đó cũng là lý do giúp những người thợ ảnh còn lại tiếp tục bám nghề.

Cùng chung câu chuyện là các quán internet công cộng. Khoảng mười năm trước, các phòng máy tại khu vực Trường Vinh, Thành Vinh hay gần các trường đại học luôn đông kín vào mỗi buổi chiều và tối. Đây không chỉ là nơi chơi game mà còn là không gian gặp gỡ bạn bè, học nhóm và truy cập internet.

Anh Nguyễn Văn Nam, chủ một phòng máy tại phường Trường Vinh, cho biết giai đoạn từ năm 2010 đến 2018 là thời kỳ phát triển mạnh nhất. Tin tưởng vào tiềm năng của mô hình này, năm 2020 anh tiếp tục đầu tư gần 1 tỷ đồng để nâng cấp toàn bộ hệ thống máy tính.

Nhưng chỉ vài năm sau, điện thoại thông minh, game mobile và máy tính cá nhân phổ biến đã khiến lượng khách giảm nhanh. "Giờ nhiều người chơi game trên điện thoại, người thật sự đam mê thì tự đầu tư máy ở nhà, cũng chẳng còn ai ra quán nét để tra cứu, tìm kiếm thông tin, tài liệu. Quán vắng khách nhưng chi phí điện, mặt bằng, nâng cấp thiết bị thì vẫn tăng", anh Nam nói.

Ba nghề, ba câu chuyện khác nhau nhưng cùng phản ánh một quy luật chung: Khi công nghệ thay đổi phương thức tiếp cận dịch vụ, những mô hình kinh doanh dựa trên lợi thế cũ sẽ dần mất đi chỗ đứng. Điều biến mất không chỉ là một nghề, mà còn là cả một cách thức tiêu dùng từng rất quen thuộc của xã hội.

Thích ứng để không bị bỏ lại phía sau

Sự thu hẹp của các cửa hàng băng đĩa, nghề chụp ảnh dạo hay quán internet không phải là hiện tượng cá biệt, mà phản ánh quá trình chuyển dịch tất yếu của nền kinh tế trong thời đại số. Khi công nghệ phát triển nhanh hơn chu kỳ đổi mới của nhiều ngành nghề, những công việc không tạo được giá trị khác biệt rất dễ bị thay thế bởi các nền tảng số, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa.

Thực tế cho thấy, không ít nghề khác cũng đang đứng trước áp lực tương tự như nhân viên nhập liệu, thu ngân, dịch thuật, thu tiền điện, nước tại nhà... Nếu chỉ duy trì cách làm cũ, nguy cơ bị thu hẹp thị trường là điều khó tránh khỏi.

Tuy nhiên, công nghệ không chỉ lấy đi cơ hội mà còn mở ra những hướng phát triển mới. Với nghề chụp ảnh, thay vì chỉ chụp ảnh lưu niệm đơn thuần, người làm nghề có thể chuyển sang cung cấp các gói chụp ảnh nghệ thuật, ảnh trải nghiệm, flycam, quay video ngắn, chỉnh sửa hậu kỳ hay sản xuất nội dung cho mạng xã hội. Giá trị của người thợ lúc này không còn nằm ở việc "bấm máy", mà ở khả năng sáng tạo và tạo ra những sản phẩm mà điện thoại khó thay thế.

Đối với các cơ sở internet, nhiều nơi đã chuyển đổi thành mô hình Cyber Game hiện đại với máy móc được nâng cấp đồ hoạ, kết hợp tổ chức giải đấu thể thao điện tử, không gian trải nghiệm công nghệ hoặc dịch vụ đào tạo kỹ năng số. Trong khi đó, các hộ kinh doanh truyền thống cũng cần tăng cường ứng dụng thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, quảng bá trên nền tảng số và khai thác dữ liệu khách hàng để nâng cao sức cạnh tranh.

Chuyển đổi số là xu thế không thể đảo ngược. Trong dòng chảy ấy sẽ còn nhiều ngành nghề tiếp tục thay đổi, thậm chí biến mất. Điều quyết định không nằm ở việc công nghệ phát triển nhanh đến đâu, mà ở khả năng thích ứng của mỗi người lao động và mỗi cơ sở kinh doanh. Chủ động đổi mới, nâng cao kỹ năng và tìm kiếm giá trị khác biệt chính là cách để không bị tụt lại phía sau, đồng thời biến những thách thức của thời đại số thành cơ hội phát triển mới.